Nhà thơ Phạm Thiên Thư: Hành trình thi hóa kinh Phật và ký ức tuổi học trò

Ngày 7/5, nhà thơ Phạm Thiên Thư đã qua đời tại TP HCM, hưởng thọ 86 tuổi. Người thi sĩ từng viết nên “Ngày xưa Hoàng Thị”, từng đem kinh Phật hóa thành lục bát, từng khiến cả một thế hệ thanh xuân rung động bởi “áo em ngày nọ” và “bụi đỏ” đã rời cõi tạm để lại một khoảng lặng buồn. Phạm Thiên Thư không chỉ là một nhà thơ, ông là ký ức của Sài Gòn xưa, của những mùa học trò cũ, của một cõi thiền đi qua đời sống bằng thơ ca mềm mại và từ bi…

Nhà thơ Phạm Thiên Thư (1940 - 2026) - Ảnh: PNO.

Từ cõi thiền bước ra thi ca: Một đời rong ruổi giữa đạo và đời

Nhà thơ Phạm Thiên Thư tên thật là Phạm Kim Long, sinh năm 1940, quê nội Thái Bình, quê ngoại Bắc Ninh. Tuổi trẻ của ông trải qua nhiều biến động của đất nước trước khi vào Nam sinh sống từ năm 1954.

Trong đời sống văn chương miền Nam trước 1975, ông xuất hiện khá muộn nhưng nhanh chóng tạo được vị trí riêng. Ông đoạt giải nhất văn chương toàn quốc với tác phẩm Hậu Kiều - Đoạn trường vô thanh năm 1973.

Ông là tác giả của khá nhiều bài thơ tình nổi tiếng. Tập Thơ Phạm Thiên Thư xuất bản năm 1968 gây chú ý bởi giọng điệu khác biệt, lặng lẽ như một tiếng chuông chiều.

Nhưng nếu chỉ có thơ tình, có lẽ ông chưa trở thành một hiện tượng đặc biệt. Điều khiến Phạm Thiên Thư đứng riêng một cõi trong thi đàn Việt Nam là hành trình “thi hóa kinh Phật”.

Năm 1964, ông xuất gia với pháp danh Tuệ Không, theo học Phật học tại Viện Đại học Vạn Hạnh. Gần 10 năm cửa thiền đã để lại dấu ấn rất sâu trong tư tưởng và thi pháp của ông. Sau này, dù hoàn tục, thơ Phạm Thiên Thư vẫn phảng phất một tinh thần thiền học riêng biệt: nhẹ, buồn, thanh sạch và đầy tính giác ngộ.

Ông đưa những giáo lý khô khan vào thơ lục bát bằng một thứ ngôn ngữ mềm mại và gần gũi. Các tác phẩm như Kinh Ngọc (thi hóa kinh Kim Cương), Kinh Thơ (thi hóa kinh Pháp cú), Kinh Hiền… được xem là nỗ lực hiếm hoi đưa tinh thần Phật giáo đến gần công chúng bằng thi ca.

Đặc biệt, Kinh Hiền Ngu dài khoảng 12.000 câu lục bát được đánh giá là một công trình đồ sộ trong văn học Phật giáo Việt Nam hiện đại.

Có người từng nhận xét, thơ Phạm Thiên Thư là nơi “đạo và đời ôm lấy nhau”. Trong thơ ông, cái đẹp không tách khỏi nỗi buồn. Tình yêu không tách khỏi vô thường và con người luôn đứng giữa một cõi nhân gian vừa tha thiết vừa mong manh.

“Ngày xưa Hoàng Thị”: Mối tình học trò trở thành ký ức tập thể

Trong lịch sử thơ Việt hiện đại, hiếm có bài thơ nào đi khỏi trang giấy để trở thành ký ức chung của nhiều thế hệ như Ngày xưa Hoàng Thị.

Bài thơ được nhà thơ Phạm Thiên Thư viết năm 1966, bắt nguồn từ những rung động tuổi học trò. Nguyên mẫu Hoàng Thị trong bài thơ nổi tiếng này là cô nữ sinh Hoàng Thị Ngọ. Theo lời kể của tác giả, năm 1954, khi mới 14 tuổi, ông theo gia đình di cư vào Nam, ngụ tại căn nhà gần khu Tân Định - Sài Gòn.

Cha ông xin cho tôi học tại trường trung học Văn Hiến cách nhà không xa. Tại đây, ông để ý một cô bạn học cùng lớp tên là Hoàng Thị Ngọ, cô gái đó quê gốc Hải Dương, ở gần nhà. Nhưng chỉ là để ý thôi chứ không dám ngỏ lời.

“Hàng ngày, khi xếp hàng vào lớp, cô gái đứng ở đầu hàng bên nữ, nổi bật với mái tóc dài xõa trên bờ vai mảnh dẻ. Ông chỉ im lặng ngắm nhìn. Rồi khi tan trường, cô gái một mình trên đường về nhà, ông lại là kẻ lẽo đẽo theo sau.

“Cô ấy ôm cặp đi trước còn tôi theo sau nhưng không dám lên tiếng. Trong bóng chiều tà, ánh nắng hắt qua hàng cây, cô ấy lặng lẽ bước, gây cho tôi những cảm xúc bâng khuâng khó tả. Cứ thế, tôi chỉ biết lặng lẽ đi theo sau cô ấy hàng ngày, giấu kín những cảm xúc của mình không cho bất cứ ai biết…", ông chia sẻ.

Sau đó gia đình ông dọn đi nơi khác, không còn ở sau chợ Tân Định. Mỗi đi ngang qua con đường xưa, ký ức về người con gái với mái tóc xõa ngang vai trong trẻo lại ùa về trong tâm trí ông. Trong một lần đắm chìm trong cảm xúc ấy, “Ngày xưa Hoàng thị” đã ra đời. Những câu thơ với hình ảnh tà áo dài chấp chới, người con gái có vẻ đẹp như khói như sương, một tình yêu thầm kín, trong trẻo mà day dứt… đã trở thành ký ức cho bao thế hệ học trò:

“Em tan trường vềĐường mưa nho nhỏChim non giấu mỏDưới cội hoa vàng

Bước em thênh thangÁo tà nguyệt bạchÔm nghiêng cặp sáchVai nhỏ tóc dài

Anh đi theo hoàiGót giày thầm lặngĐường chiều úa nắngMưa nhẹ bâng khuâng

Em tan trường vềCuối đường mây đỏAnh tìm theo NgọDáng lau lách buồn

Tay nụ hoa thuônVương bờ tóc suốiTìm lời mở nóiLòng sao ngập ngừng

Lòng sao rưng rưngNhư trời mây ngợpHôm sau vào lớpNhìn em ngại ngần

Em tan trường vềĐường mưa nho nhỏ

Trao vội chùm hoaÉp vào cuối vở

Thương ơi vạn thuởBiết nói chi nguôiEm mỉm môi cườiAnh mang nỗi nhớ

Hè sang phượng nởRồi chẳng gặp nhauÔi mối tình đầuNhư đi trên cát

Bước nhẹ mà sâuMà cũng nhòa mauTưởng đã phai màuĐường chiều hoa cỏ

Mười năm rồi NgọTình cờ qua đâyCây xưa vẫn gầyPhơi nghiêng ráng đỏ

Áo em ngày nọPhai nhạt mấy màuChân tìm theo nhauCòn là vang vọng

Đời như biển độngXóa dấu ngày quaTay ngắt chùm hoaMà thương mà nhớ

Phố ơi muôn thuởGiữ vết chân tìnhTìm xưa quẩn quanhAi mang bụi đỏ

Dáng em nho nhỏTrong cõi xa vời

Tình ơi tình ơi!(Ngày xưa Hoàng Thị)

Ai mang bụi đỏ đi rồi?

Sau khi được phổ nhạc, Ngày xưa Hoàng Thị nhanh chóng trở thành một hiện tượng âm nhạc tại miền Nam trước năm 1975. Ca sĩ Thanh Thúy là người đầu tiên thể hiện nhạc phẩm này, mở đầu cho sức lan tỏa đặc biệt của ca khúc. Sau đó, hàng loạt giọng ca nổi tiếng thời bấy giờ tiếp tục trình bày “Ngày xưa Hoàng Thị”, biến bài hát thành một trào lưu âm nhạc được công chúng say mê. Sức hút của ca khúc lớn đến mức báo chí Sài Gòn khi ấy cũng sôi nổi bàn luận, đặt ra câu hỏi: “Người con gái trong “Ngày xưa Hoàng Thị” thực sự là ai?”.

Kể về cơ duyên này, nhà thơ Phạm Thiên Thư cho hay, khi ông nhờ nhạc sĩ Phạm Duy phổ nhạc 10 bài “Đạo Ca” do ông viết lời, nhạc sĩ Phạm Duy tình cờ đọc được “Ngày xưa Hoàng Thị”.

“Tôi cũng không nghĩ Phạm Duy lại thích bài thơ này đến như thế, nhạc sĩ đề nghị được phổ nhạc bài thơ đó. Dĩ nhiên được một nhạc sĩ nổi tiếng như Phạm Duy để ý đến bài thơ của mình thì có gì hạnh phúc bằng. Và tôi cũng bất ngờ nghe lại bài thơ của mình khi đã phổ nhạc. Nhạc sĩ Phạm Duy đã tôn bài thơ lên rất nhiều qua những giai điệu nhạc bay bổng”, ông chia sẻ.

Còn trong hồi ký Nhớ (NXB Trẻ, 2005), Phạm Duy kể: Sự gặp gỡ của tôi với Phạm Thiên Thư - mà thi sĩ gọi là, của một ngọn núi với một đám mây, là do hai chúng tôi, vô tình cùng đi thăm một người quen đang nằm bệnh viện. Gặp Phạm Thiên Thư ở đó, tôi yêu mến anh ngay. Sau đó, thi sĩ, nhiều lần tới nhà tôi đàm đạo. Lúc bấy giờ, tôi đang soạn những bài ca cho tình yêu và tuổi học trò như Trả Lại Em Yêu, Con Đường Tình Ta Đi. Đọc được bài thơ Ngày Xưa Hoàng Thị mà anh bạn trao cho, tôi như bắt được viên ngọc quý và xin phổ nhạc ngay.

Từ bài thơ bốn chữ gồm 15 khổ, mỗi khổ bốn câu của Phạm Thiên Thư, nhạc sĩ Phạm Duy đã chuyển thể thành ca khúc với 12 khổ nhạc. Mỗi khổ gồm sáu câu, trong đó năm câu đầu giữ nhịp bốn chữ nguyên bản, riêng câu cuối được nới thành sáu chữ, tạo độ ngân và cảm giác bâng khuâng rất riêng cho giai điệu:

“5Xưa tan trường vềAnh theo Ngọ vềNay trên đường nàyĐời như sóng nổiXóa bỏ vết ngườiChân người tìm nhau, tìm nhauÔi con đường vềÔi con đường vềBông hoa còn đẹpLòng sao thấm mệtNgắt vội hoa nàyNhớ người tình xưa, thuở xưa6.Xưa tan trường vềAnh theo Ngọ vềXưa tan trường vềAnh theo Ngọ vềĐôi chân mịt mù

Theo nhau bụi đỏ đường mơXưa theo Ngọ vềMái tóc Ngọ dàiHôm nay đường nàyCây cao hàng gầyĐi quanh tìm hoàiAi mang bụi đỏ đi rồi”.

Bằng thủ pháp điệp câu cùng những đoạn luyến láy đầy tinh tế, Phạm Duy đã thổi linh hồn vào bài thơ của Phạm Thiên Thư. Cuộc tình ấy, nhờ thơ và nhạc, đã như được kéo dài mãi trong ký ức con người, thành một miền hoài niệm không thời gian nào có thể xóa nhòa.

Trên trang cá nhân, nhạc sĩ Tuấn Khanh đã nhắc về bài thơ và ca khúc Ngày xưa Hoàng Thị này, và cho rằng, cả hai tác phẩm đã đi vào bất tử.

Theo nhạc sĩ Tuấn Khanh, nhà thơ Phạm Thiên Thư đạt rất nhiều giải thưởng thi ca, nhưng giải thưởng lớn nhất của ông là sự hâm mộ và kính trọng của nhiều thế hệ người Việt, đi qua năm tháng vẫn không hề hao gầy. Ông đã có công đóng góp vào việc tạo dựng nên khung trời tiếng Việt với những ngôn từ đẹp, thanh thoát đến lạ thường.

Mai Loan