Nhà ở xã hội: Mở rộng đối tượng, phải rõ thứ tự ưu tiên

Đề xuất mở rộng đối tượng thụ hưởng

Tiếp tục Chương trình Kỳ họp không thường lệ thứ Nhất, Quốc hội khóa XVI, chiều 19/8, thảo luận tại Tổ 5 về định hướng chính sách sửa đổi Luật Nhà ở năm 2023, Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm - Đoàn đại biểu Quốc hội (ĐBQH) thành phố Hà Nội thống nhất với sự cần thiết sửa đổi Luật Nhà ở năm 2023 và các định hướng chính sách lớn tại Tờ trình số 518/TTr-CP ngày 09/8/2026 của Chính phủ.

Cho ý kiến hoàn thiện các định hướng chính sách sửa đổi Luật, Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm đề xuất:

Thứ nhất, về phân cấp, phân quyền trong phát triển nhà ở.

Đồng tình với định hướng phân cấp mạnh hơn cho địa phương, bởi thị trường nhà ở có tính địa bàn rất rõ, song đại biểu cho rằng, phân quyền vẫn chưa thật sự triệt để vì nhiều nội dung cuối cùng vẫn tiếp tục giao Chính phủ quy định chi tiết.

“Chính sách sửa đổi Luật Nhà ở năm 2023 cần thiết kế theo nguyên tắc: Trung ương quy định nguyên tắc, tiêu chí và giới hạn; địa phương quyết định trong phạm vi đó và chịu trách nhiệm về quyết định của mình. Những nội dung phụ thuộc rõ vào đặc thù địa phương như cơ cấu nhà bán - nhà cho thuê, vị trí quỹ đất, một số tiêu chí ưu tiên, tiến độ phát triển nhà ở nên giao địa phương quyết định trên cơ sở dân số, tốc độ đô thị hóa, giá nhà, khả năng chi trả và năng lực hạ tầng”, Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm nêu ý kiến.

Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm - Đoàn đại biểu Quốc hội (ĐBQH) thành phố Hà Nội phát biểu cho ý kiến về các định hướng chính sách sửa đổi Luật Nhà ở năm 2023.

Thứ hai, về phát triển nhà ở cho thuê và Quỹ nhà ở.

Đại biểu băn khoăn về việc thành lập Quỹ nhà ở tại tất cả các địa phương. Dự thảo xác định Quỹ do UBND cấp tỉnh thành lập để đầu tư, tạo lập nhà ở cho thuê. Đại biểu cho rằng, không nên bắt buộc địa phương nào cũng phải thành lập Quỹ. Nên giao địa phương căn cứ nhu cầu nhà ở, quy mô dân số, tốc độ đô thị hóa, quỹ đất và khả năng cân đối nguồn lực để quyết định.

Quan trọng hơn là cơ chế tài chính. Dự thảo cho phép Quỹ sử dụng nhiều nguồn, trong đó có ngân sách nhà nước; đồng thời nếu nguồn thu vận hành không đủ thì ngân sách có thể cấp bổ sung. Vì vậy, đại biểu đề nghị thiết kế Quỹ theo nguyên tắc quỹ quay vòng, Nhà nước cấp vốn mồi, còn tiền thuê, nguồn thu thương mại - dịch vụ và nguồn huy động hợp pháp phải quay trở lại đầu tư. Không nên để Quỹ trở thành mô hình đầu tư bằng ngân sách và vận hành thiếu đâu ngân sách bù đó.

Thứ ba, về nhà ở xã hội.

Một vấn đề nữa được Hòa thượng Thích Bảo Nghiêm quan tâm đó là đối tượng thụ hưởng ngày càng rộng trong khi nguồn cung có hạn. Do đó, cần phân biệt rõ “đủ điều kiện” với “được ưu tiên khi nguồn cung thiếu”. Thứ tự ưu tiên nên dựa trước hết vào mức độ khó khăn về nhà ở, khả năng chi trả, nhóm dễ bị tổn thương và nhu cầu ở gắn với nơi làm việc. Nếu mở rộng đối tượng nhưng không có cơ chế ưu tiên rõ thì người khó khăn nhất vẫn có thể khó tiếp cận nhà ở.

Cùng quan tâm đến vấn đề này, đại biểu Quốc hội Dương Minh Ánh đề xuất, tại Điều 61 và Điều 63, hiện dự thảo Luật sửa đổi đang bó hẹp đối tượng được hỗ trợ là công nhân, người lao động làm việc tại doanh nghiệp, hợp tác xã (ở khu vực chính thức). Nội dung này vô tình loại trừ lao động ở khu vực phi chính thức (gồm: lao động tự do, giúp việc gia đình...) là những người gặp khó khăn nhất về nhà ở. Đồng thời danh sách đối tượng ưu tiên được hưởng nhà ở xã hội chưa có người khuyết tật, người cao tuổi, người nuôi con nhỏ...

Vì vậy, đại biểu đề xuất bổ sung rõ đối tượng được thụ hưởng nhà ở xã hội bao gồm: lao động tự do, người khuyết tật, người cao tuổi, người nuôi con nhỏ, người bị bạo lực gia đình, người lao động thuộc khu vực phi chính thức; đồng thời thiết lập cơ chế chứng minh thu nhập linh hoạt cho người không có hợp đồng lao động.

Đại biểu Dương Minh Ánh cho rằng, sửa đổi Luật Nhà ở năm 2023 cần bảo đảm quyền tiếp cận nhà ở bình đẳng, đặc biệt là đối với nhóm người yếu thế và các đối tượng dễ bị tổn thương trong xã hội.

Ngoài ra, đại biểu Dương Minh Ánh cũng nhắc đến quan điểm xuyên suốt trong xây dựng pháp luật là Nhà nước phải bảo đảm quyền tiếp cận nhà ở bình đẳng, đặc biệt là đối với nhóm người yếu thế và các đối tượng dễ bị tổn thương trong xã hội.

Ưu tiên phân bổ quỹ nhà ở xã hội cho công nhân, người lao động

Đại biểu Nguyễn Văn Thắng quan tâm đến thực trạng phát triển nhà ở cho công nhân. Dẫn chứng dữ liệu thực tế, đại biểu cho biết, tính đến năm 2026, riêng các khu công nghiệp tập trung trên địa bàn thành phố Hà Nội dự kiến thu hút khoảng 200.000 lao động. Tuy nhiên, khả năng đáp ứng hiện tại mới chỉ đạt khoảng 20 - 25% nhu cầu thực tế về chỗ ở.

Các đại biểu Quốc hội Đoàn thành phố Hà Nội thảo luận tại Tổ chiều 19/8.

Để giải quyết triệt để bài toán này, đại biểu Nguyễn Văn Thắng đã đưa ra 4 nhóm kiến nghị cụ thể nhằm thể chế hóa chính sách phát triển nhà ở cho công nhân ngay trong dự thảo Luật:

Thứ nhất, luật hóa quy hoạch và mục tiêu phát triển: Đề nghị bổ sung tại khoản 5 Điều 5 quy định xác định nhà ở cho công nhân tại các khu tập trung sản xuất là hạ tầng thiết yếu; Nhà nước ưu tiên quy hoạch, phát triển đa dạng các hình thức: thuê, thuê mua và mua phù hợp với khả năng chi trả. 

Thứ hai, phân định rõ mô hình nhà lưu trú và nhà ở xã hội. Cần làm rõ nhà lưu trú trong khu công nghiệp là loại hình phục vụ cho thuê (các Điều 59 đến 64). Đối với nhu cầu thuê mua hoặc mua để sở hữu lâu dài, phải được giải quyết bằng các dự án nhà ở xã hội bố trí trên đất ở có vị trí giao thông thuận tiện với nơi làm việc.

Bên cạnh đó, dự thảo Luật cần ghi nhận trực tiếp tỷ lệ tối thiểu 20% quỹ đất thương mại dịch vụ trong khu công nghiệp dành cho nhà lưu trú và tiện ích công cộng (khoản 2 Điều 60). Đồng thời, buộc chủ đầu tư phải hoàn thành hạ tầng kỹ thuật, nhà trẻ, y tế, văn hóa, thể thao đồng bộ với tiến độ vận hành khu công nghiệp (Điều 62).

Thứ ba, ưu tiên tuyệt đối đối tượng thụ hưởng là công nhân. Đại biểu đề nghị điều chỉnh tiêu chí thụ hưởng chính sách nhà ở công nhân dựa trên nơi làm việc thực tế tại khu công nghiệp thay vì vị trí địa lý của dự án (Điều 74, Điều 76). Đối với các dự án nhà ở xã hội được quy hoạch phục vụ khu tập trung sản xuất, Luật cần quy định bắt buộc phải ưu tiên phân bổ trước cho lực lượng công nhân, người lao động tại địa bàn; chỉ phân bổ cho 11 nhóm đối tượng thụ hưởng khác sau khi đã đáp ứng đủ nhu cầu đăng ký của công nhân.

Thứ tư, minh bạch chi phí và thời hạn giao dịch. Đại biểu Nguyễn Văn Thắng đề xuất khống chế cụ thể định mức lợi nhuận tối đa trong tổng chi phí đầu tư xây dựng nhà ở xã hội (mức 10%) nhằm làm căn cứ xác định giá thuê, giá bán hợp lý cho người lao động. Tại Điều 83, đề nghị quy định cứng thời hạn hạn chế chuyển nhượng/bán lại nhà ở xã hội là 5 năm ngay trong Luật.

Đại biểu Nguyễn Văn Thắng đề nghị đặc biệt quan tâm tới công nhân, người lao động trong chính sách về nhà ở xã hội, có cơ chế ưu tiên những đối tượng đang làm việc tại các khu công nghiệp làm tiêu chí thụ hưởng thay vì chỉ căn cứ vị trí của dự án.

Hoàng Hòa