Nghị quyết 57-NQ/TW: Giải pháp quản trị rủi ro trong thương mại số cho doanh nghiệp

Quang cảnh hội nghị. Ảnh: Xuân Anh - TTXVN

Để khai thác tối đa nền tảng số cho hoạt động kinh doanh, doanh nghiệp cần chuẩn bị tốt hạ tầng, năng lực công nghệ và nhân sự để quản trị một cách hiệu quả. Đây là khuyến nghị của các chuyên gia tại Hội nghị Chuyển đổi số trong giao dịch mua bán hàng hoá do Trung tâm Xúc tiến Thương mại và Đầu tư TP. Hồ Chí Minh (ITPC) phối hợp Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam (VIAC) tổ chức tại TP. Hồ Chí Minh, ngày 19/8.

Bà Hồ Thị Quyên, Phó Giám đốc ITPC nhận định: Năm 2026 đánh dấu bước ngoặt quan trọng của thương mại số khi chuyển từ “số hoá quy trình” sang xây dựng hệ sinh thái thương mại thông minh, kết nối toàn diện. Xu hướng này mở ra cơ hội nâng cao năng lực cạnh tranh, tối ưu chi phí và tiếp cận khách hàng cho doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp nhỏ và vừa (SMEs). 

Tuy nhiên, để giao dịch thương mại trên môi trường số hiệu quả, doanh nghiệp phải kiểm soát và giải quyết được các vấn đề liên quan đến hạ tầng, năng lực công nghệ, nguồn nhân lực đến các rủi ro về gian lận, bảo vệ dữ liệu và an ninh mạng. Việc tăng cường trao đổi giữa các chuyên gia và cộng đồng doanh nghiệp sẽ góp phần nhận diện những vấn đề phát sinh trong thực tế, củng cố niềm tin của doanh nghiệp và hỗ trợ quá trình giao dịch mua bán hàng hoá trên môi trường số được thuận lợi, an toàn. 

Luật sư Châu Việt Bắc, Phó Giám đốc Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam Chi nhánh TP. Hồ Chí Minh cũng cho rằng, chuyển đổi số trong giao dịch mua bán hàng hoá nói riêng và các giao dịch nói chung đang trở thành yêu cầu tất yếu. Tuy vậy, việc chuyển đổi số trong bối cảnh hạ tầng công nghệ và chiến lược vận hành chưa đồng bộ giữa các doanh nghiệp dẫn đến quá trình giao dịch phát sinh nhiều rủi ro. Các rủi ro này không chỉ tồn tại trong quá trình thực hiện hợp đồng, mà còn gây ra những hệ quả phức tạp trong hoạt động giải quyết tranh chấp. 

Từ thực tiễn giải quyết tại VIAC cho thấy, số vụ tranh chấp thương mại điển hình có ứng dụng yếu tố công nghệ, điện tử ngày càng gia tăng. Vì vậy, khi giao dịch trên nền tảng số, doanh nghiệp cần cẩn trọng ngay từ khâu đàm phán hợp đồng, đồng thời chủ động kiểm soát, lưu trữ dữ liệu trong suốt quá trình thực hiện để dự liệu sớm các rủi ro và không bị động khi phát sinh tranh chấp. 

Ở góc độ nghiên cứu, Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Minh, Phó Giám đốc Thường trực Trường Đại học Ngoại thương Phân hiệu tại TP. Hồ Chí Minh thông tin: Trong khoảng một thập kỷ trở lại đây, chuyển đổi số đang từng bước thay đổi cách thức doanh nghiệp tìm kiếm đối tác, đàm phán, giao kết, thực hiện và giải quyết tranh chấp trong hợp đồng mua bán hàng hóa. Giao dịch chuyển dần từ giấy tờ truyền thống sang nền tảng và dữ liệu số, với AI, Smart Contract và Blockchain thúc đẩy tự động hóa, nâng cao hiệu quả quản lý hợp đồng và xác thực giao dịch. 

Cùng với đó, chứng từ điện tử và các hệ sinh thái số liên thông ngày càng phổ biến, góp phần giảm xử lý thủ công, rút ngắn thời gian, tăng tính minh bạch và khả năng kết nối toàn cầu. Trong thực tiễn giải quyết tranh chấp, email, dữ liệu hệ thống và chứng từ điện tử cũng ngày càng được sử dụng để ghi nhận và chứng minh diễn biến giao dịch. 

Tuy nhiên, sự phát triển nhanh của công nghệ cũng đặt ra những thách thức mới khi khung pháp lý và năng lực quản trị của doanh nghiệp chưa theo kịp tốc độ số hóa.

Theo Phó Giáo sư, Tiến sĩ Nguyễn Xuân Minh, nhiều tranh chấp không bắt nguồn từ công nghệ mà từ việc doanh nghiệp chưa có cơ chế quản trị pháp lý phù hợp, dẫn đến khó khăn trong xác định thẩm quyền, bảo đảm tính toàn vẹn của dữ liệu và chứng minh giao dịch khi tranh chấp phát sinh. Vì vậy, doanh nghiệp cần xây dựng quy trình quản trị xuyên suốt ngay từ khi thiết lập giao dịch, bảo đảm công nghệ, quản trị và pháp lý được kết hợp đồng bộ. 

Luật sư Vũ Lê Bằng, Luật sư Điều hành Công ty Luật TNHH Nishimura & Asahi Việt Nam, Trọng tài viên VIAC cho biết, thương mại điện tử toàn cầu ngày càng mở rộng với doanh thu vượt qua 28 nghìn tỷ USD trên 45 nền kinh tế.

Tại Việt Nam, chuyển đổi số trong giao dịch cũng được thúc đẩy với mục tiêu đến năm 2030, 100% doanh nghiệp sử dụng nền tảng hợp đồng điện tử. Những chuyển động này cho thấy số hóa không chỉ thay đổi phương thức giao kết và thực hiện hợp đồng, mà đang từng bước làm thay đổi mô hình giao dịch và đặt ra những yêu cầu mới về hiệu lực pháp lý, xác thực, chứng cứ điện tử và quản trị rủi ro. 

Các chuyên gia cho rằng, giao dịch bán điện tử là hình thức phổ biến trong giai đoạn giao thời giữa truyền thống và số hóa do sự chưa đồng bộ, chưa đủ nguồn lực giữa các doanh nghiệp và một phần là do yêu cầu khác nhau của thị trường đối tác giao dịch. Tuy vậy, sự chưa số hóa tuyệt đối này đang tạo ra sự phức tạp trong hoạt động quản trị giao dịch của doanh nghiệp, trong đó đáng chú ý là ranh giới giữa yếu tố tự động hóa và yếu tố con người. 

Theo đó, tự động hóa quy trình không đồng nghĩa với tự động hóa trách nhiệm; doanh nghiệp vẫn cần xác định rõ chủ thể đứng sau thông điệp và cơ chế phân bổ trách nhiệm khi phát sinh sự cố.Doanh nghiệp cũng cần có sự chuẩn bị từ sớm về hạ tầng và dự liệu được các rủi ro có thể phát sinh khi giao dịch hoá toàn phần trở thành xu hướng tất yếu. Chuyên gia nhấn mạnh, dù không quá khác biệt về thành tố so với hợp đồng thông thường, nhưng các thành tố trong hợp đồng điện tử thường bị soát xét kỹ hơn về hiệu lực, giá trị pháp lý. Không chỉ vậy, việc lưu trữ và vận hành dữ liệu trên không gian số, đôi khi có sự quản lý của bên thứ ba, cũng là một trong những rủi ro mà doanh nghiệp cần chú ý kiểm soát khi bước sang giai đoạn chuyển đổi số toàn diện. 

Từ thực tiễn và kinh nghiệm tiếp xúc doanh nghiệp, ông Vũ Xuân Hưng, Trưởng phòng Pháp chế Liên đoàn Thương mại và Công nghiệp Việt Nam - Chi nhánh Khu vực TP. Hồ Chí Minh (VCCI-HCM) nhận định: Sự mới mẻ của công nghệ, điện tử đã tạo ra nhiều tình huống gây tranh cãi dẫn đến hệ quả phải phân xử tại Tòa án hoặc Trọng tài, chẳng hạn: không thống nhất với nhau được về thời điểm, địa điểm giao kết; không công nhận thẩm quyền người ký, không ăn khớp được với hệ thống nền tảng… 

Theo ông Vũ Xuân Hưng, doanh nghiệp không nên nhìn nhận giao dịch điện tử chỉ đơn thuần là đưa giao dịch truyền thống lên môi trường số, mà nó còn đi đôi với việc thiết kế quy trình và ngăn chặn tranh chấp. Hơn nữa, doanh nghiệp cần lưu ý các cột trụ phòng vệ khi bước vào giao dịch trên nền tảng điện tử bao gồm: quy chế, công cụ, lưu trữ và giải pháp tố tụng để không bị động nếu có xảy ra tranh chấp.

Xuân Anh/vnanet.vn