Nghịch lý ngành hàng xuất khẩu tỷ USD, doanh nghiệp vẫn lo 'đói' nguyên liệu

Theo Cục Xuất nhập khẩu (Bộ Công Thương), chi phí nhập khẩu nguyên liệu đã tăng 48%, trong khi khối lượng chỉ tăng 25%, khiến biên lợi nhuận của doanh nghiệp bị thu hẹp đáng kể.

Nghịch lý nhập siêu và áp lực nguyên liệu ngoại

Theo thống kê từ Cục Hải quan Việt Nam, xuất khẩu hạt điều trong 7 tháng đầu năm 2026 đã đạt 412.000 tấn với trị giá 2,9 tỷ USD. Mặc dù sản lượng có sự sụt giảm nhẹ nhưng giá trị xuất khẩu lại tăng 3% so với cùng kỳ năm trước. Riêng trong tháng 7, con số ghi nhận được là 70.600 tấn với trị giá vượt 504 triệu USD.

Trung Quốc hiện là thị trường tiêu thụ hạt điều lớn nhất của Việt Nam với sản lượng gần 100.000 tấn và trị giá khoảng 719 triệu USD. Đứng thứ hai là Mỹ với sản lượng đạt gần 91.000 tấn, tương đương 618 triệu USD. Đáng chú ý, tại thị trường Mỹ, cứ 10 kg hạt điều nhập khẩu từ nước ngoài thì có gần 9 kg có nguồn gốc từ Việt Nam. Thị phần của Việt Nam tại quốc gia này đã tăng từ 85,8% lên 89,1% trong 5 tháng đầu năm 2026.

Chế biến điều nhân xuất khẩu tại Công ty cổ phần Hà Mỵ (Đồng Nai).

Tại Anh, Việt Nam cũng khẳng định vị thế áp đảo khi chiếm tới 82,2% thị phần cung ứng hạt điều. Nhu cầu tại đây tăng mạnh đối với các sản phẩm hạt điều không muối, chế biến tối thiểu phục vụ cho ngành thực phẩm thuần chay và đồ ăn nhẹ. Lượng nhập khẩu hạt điều của Anh đạt hơn 10.000 tấn với trị giá 75 triệu USD trong 5 tháng đầu năm, tăng 18% về trị giá so với cùng kỳ.

Dù đạt được những con số xuất khẩu ấn tượng, ngành điều Việt Nam đang rơi vào tình trạng nhập siêu nguyên liệu. Theo số liệu Cục Hải quan, trong 7 tháng đầu năm 2026, giá trị nhập khẩu điều thô lên tới 3,2 tỷ USD – cao hơn giá trị xuất khẩu. Con số này cho thấy áp lực lớn về vốn và chi phí đầu vào đối với các doanh nghiệp trong nước.

Hiệp hội Điều Việt Nam (Vinacas) cho biết công suất chế biến của cả nước vượt 6 triệu tấn/năm nhưng sản lượng điều nội địa chỉ đạt khoảng 300.000 đến 400.000 tấn. Điều này buộc các doanh nghiệp phải nhập khẩu hơn 90% nguyên liệu từ Campuchia và các nước châu Phi. 

Ông Phạm Ngọc Thành, Phó Tổng giám đốc Công ty cổ phần Hà Mỵ (Đồng Nai), nhận định việc phụ thuộc nguồn cung bên ngoài khiến doanh nghiệp dễ bị tổn thương trước những biến động địa chính trị.

Tại Bờ Biển Ngà, sản lượng chế biến nội địa tăng mạnh khiến nguồn cung điều thô cho Việt Nam bị thu hẹp. Nhiều quốc gia Tây Phi đang áp dụng các chính sách như cấm xuất khẩu điều thô đầu vụ hoặc tăng thuế phí để giữ lại giá trị gia tăng. 

Thước đo năng lực từ rào cản kỹ thuật

Tại các thị trường lớn như EU và Mỹ đang siết chặt các quy định về an toàn thực phẩm cũng như truy xuất nguồn gốc. Điều đáng nói, các rào cản kỹ thuật này chính là thước đo năng lực xử lý của doanh nghiệp. Tuy nhiên, ông Thành cho biết có những thị trường mới với quy định nhập khẩu chưa nắm rõ, việc chuẩn bị hồ sơ chứng minh tiêu chuẩn mất rất nhiều thời gian, dẫn đến lỡ mất cơ hội bán hàng tốt nhất trong năm.

Một vấn đề nan giải khác là sự thiếu vắng các thương hiệu Việt tương xứng trên bản đồ thế giới. Dù Việt Nam cung ứng 80% lượng nhân điều xuất khẩu toàn cầu nhưng nhiều sản phẩm bán tại nước ngoài lại mang thương hiệu khác và có giá cao gấp nhiều lần so với giá xuất khẩu từ Việt Nam.

Ông Cao Thúc Uy, Giám đốc Công ty TNHH Cao Phát (TP.HCM), chỉ ra một rủi ro khác đến từ tâm lý thị trường. Dù sản lượng điều thô toàn cầu năm 2026 dự báo ổn định ở mức 5 triệu tấn nhưng tình trạng tranh mua nguyên liệu đầu vụ vẫn diễn ra. Ông Phùng Văn Sâm, Tổng Giám đốc Công ty CP Tập đoàn Hanfimex Việt Nam (Hà Nội), cho rằng chính sự thiếu hụt thông tin đáng tin cậy về cung cầu đã khiến thị trường nguyên liệu bị méo mó.

Để hướng tới mục tiêu xuất khẩu 5 tỷ USD vào năm 2026 và xa hơn là 10,5 tỷ USD, ngành điều đang tìm kiếm các hướng đi mới. Việc chuyển dịch từ xuất khẩu nhân điều thô sang chế biến sâu được coi là giải pháp then chốt. Minh chứng là sự chênh lệch giá giữa hạt điều phổ biến WW320 ở mức 7,2 - 7,5 USD/kg với các dòng cao cấp WW180 có giá lên tới gần 9,8 USD/kg.

PGS.TS Nguyễn Đình Thọ từ Viện Chiến lược, Chính sách Nông nghiệp và Môi trường đề xuất việc khai thác phụ phẩm từ vỏ điều để sản xuất dầu vỏ điều (CNSL). Hướng đi này có thể mang lại thêm khoảng 231 USD lợi nhuận trên mỗi đơn vị nguyên liệu. Đồng thời, các mô hình nông nghiệp sinh thái như trồng xen ca cao hay cà phê dưới tán điều tại Bình Phước (cũ) cũng đang giúp nông dân tăng thu nhập lên mức 90 - 120 triệu đồng/ha.

Để hỗ trợ ngành điều bứt phá, ông Phạm Ngọc Thành đề xuất 5 nhóm giải pháp trọng tâm bao gồm ổn định vùng nguyên liệu, đầu tư công nghệ chế biến sâu, hỗ trợ xúc tiến thương mại, xây dựng thương hiệu quốc gia và đào tạo nhân lực chuyên nghiệp.

Cùng với gói tín dụng 100 nghìn tỷ đồng hỗ trợ nông nghiệp và hạ tầng logistics đang hoàn thiện, ngành điều được kỳ vọng sẽ thay đổi mô hình tăng trưởng dựa trên công nghệ và giá trị gia tăng cao thay vì phụ thuộc vào khối lượng.

Huyền Anh