Nghề truyền thống chỉ còn một nghệ nhân

Chị Trần Thị Tố Nữ - nghệ nhân duy nhất còn làm nghề tranh cưa lọng ở Đà Lạt

1. Nghề tranh cưa lọng xuất hiện tại Đà Lạt từ những năm 1960 và nhanh chóng phát triển vào thập niên 1970 - 1980 nhờ nguồn nguyên liệu gỗ thông, bạch tùng dồi dào. Những bức tranh phong cảnh Đà Lạt, thư pháp được cắt lọng tinh tế trở thành món quà lưu niệm theo chân du khách đến mọi miền sau mỗi chuyến đi.

Để tạo nên một tác phẩm, người thợ sử dụng chiếc cưa có lưỡi mảnh như sợi chỉ, có gợn răng luồn qua từng lỗ khoan nhỏ rồi cắt trên tấm gỗ mỏng tạo thành đường nét, hình ảnh, con chữ. Công việc đòi hỏi độ chính xác rất cao, vì chỉ một đường cưa lệch cũng có thể làm gãy hỏng toàn bộ tác phẩm.

Sau công đoạn cắt lọng là chà nhám, ghép lớp lên một bề mặt là miếng gỗ cưa vát từ một thân cây giữ nguyên lớp vỏ sần sùi thô mộc, rồi hoàn thiện bằng kỹ thuật bút lửa. Những mảng sáng tối của rừng thông, mặt hồ, núi đồi, những nét thư pháp mềm mại được tạo nên từ đầu bút nung nóng. Chính sự kết hợp giữa nghề mộc, điêu khắc và hội họa đã tạo cho tranh cưa lọng vẻ đẹp riêng mà công nghệ hiện đại khó thay thế.

Ngày nay, đi khắp các tuyến phố du lịch ở Đà Lạt rất khó bắt gặp những tác phẩm cưa lọng. Sau nhiều ngày tìm kiếm, chúng tôi gặp nghệ nhân Trần Thị Tố Nữ trong một gian hàng nhỏ nằm giữa chợ lầu. Ở tuổi ngoài 60, chị là người hiếm hoi còn thành thạo kỹ thuật cưa lọng và là người duy nhất ở Đà Lạt mưu sinh bằng nghề. Giữa không gian đầy tranh phong cảnh, hoa lá và thư pháp, những tác phẩm vẽ hồ Xuân Hương, rừng thông, tháp chuông cao đẳng... vẫn khiến người xem dừng chân rất lâu. Biết làm nghề từ khi mới hơn 10 tuổi, lớn lên chị chuyển nhiều công việc, nhưng duyên nghiệp níu giữ chị trở về với nghề.

Nghề làm tranh cưa lọng đòi hỏi nghệ nhân phải có khả năng hội họa, mỹ thuật, kỹ thuật và sự kiên nhẫn

2. Chị Nữ trăn trở: “Điều tôi lo nhất là một ngày nào đó mình không còn đủ sức làm nữa thì nghề này sẽ ra sao. Muốn truyền nghề nhưng tìm người theo học khó quá”. Nhìn đôi tay chị thoăn thoắt, tay phải điều khiển lưỡi cưa, tay trái xoay tấm gỗ liên tục để từng đường nét mềm mại hiện dần, ánh mắt tập trung cao độ, mới thấy hết sự công phu của nghề. Chị Nữ kể, ngày xưa các nghệ nhân làm nghề giỏi lắm, trình độ kỹ thuật, mỹ thuật rất cao, có những tác phẩm được cưa ghép từ nhiều lớp gỗ, tạo tiền cảnh, trung cảnh và hậu cảnh, làm cho bức tranh có chiều sâu và hiệu ứng không gian đặc biệt.

Ngày nay, dù máy cắt laser có thể tạo ra những hoa văn chính xác, nhưng tranh cưa lọng vẫn được làm thủ công hoàn toàn, bởi mỗi đường cưa đều chứa dấu ấn riêng của người nghệ nhân, không có 2 tác phẩm nào hoàn toàn giống nhau. Chính sự ngẫu hứng và cảm xúc cá nhân ấy tạo nên cái hồn và giá trị riêng cho dòng tranh này.

Ngắm nhìn một bức tranh phong cảnh hồ Xuân Hương chị Nữ vừa hoàn thiện, anh Huỳnh Văn Trung (du khách đến từ Đồng Tháp) chia sẻ: “Tôi từng mua một bức tranh cưa lọng cách đây hơn 20 năm và đến giờ vẫn còn giữ như một kỷ niệm. Bây giờ tìm đỏ mắt mới thấy. Nghề này mất đi thì tiếc lắm”.

Sự mai một của nghề không chỉ đến từ việc thiếu người kế nghiệp mà còn do áp lực thị trường. Các sản phẩm lưu niệm công nghiệp được sản xuất hàng loạt, giá rẻ và đa dạng mẫu mã khiến tranh cưa lọng ngày càng khó cạnh tranh bởi một tác phẩm thủ công cần rất nhiều thời gian, công sức, óc sáng tạo. Tác phẩm cưa lọng được tạo nên bằng sự kết hợp từ kỹ năng, khả năng nghệ thuật, hội họa, điêu khắc nên giá thành cao hơn.

Móc khóa cưa lọng theo yêu cầu của khách mua

3. Chị Nữ cho biết, để duy trì cuộc sống với nghề, chị phải thay đổi cách làm. Ngoài các mẫu phong cảnh truyền thống, chị nhận thiết kế theo yêu cầu, thực hiện biển hiệu cho homestay, quán cà phê, khu du lịch hoặc tranh gắn tên, logo cá nhân. Muốn giữ được nghề tranh cưa lọng không thể chỉ trông chờ vào nỗ lực của một nghệ nhân, mà cần tạo điều kiện để người theo nghề sống được bằng nghề.

Ông Hoàng Mạnh Tiến - nguyên Giám đốc Trung tâm Văn hóa Nghệ thuật Lâm Đồng (nay là Trung tâm Văn hóa và Quản lý Công viên địa chất Đắk Nông tỉnh Lâm Đồng), một người tâm huyết, đã từng nỗ lực tạo môi trường để trình diễn nghề truyền thống Đà Lạt như: tranh bút lửa, đan len, cưa lọng tại các Festival Hoa, với mong muốn du khách biết đến cái đẹp trong từng sản phẩm nghề.

Ông Tiến trăn trở: “Tranh cưa lọng không chỉ là một nghề thủ công mà còn là một phần văn hóa của Đà Lạt. Việc hôm nay chỉ còn một nghệ nhân theo nghề là điều rất đáng tiếc. Nếu không có những chính sách hỗ trợ kịp thời để truyền dạy, quảng bá và tạo đầu ra cho sản phẩm, chúng ta có nguy cơ đánh mất một di sản nghề độc đáo đã gắn bó với văn hóa, du lịch Đà Lạt suốt nhiều thập niên”.

Thư pháp cưa lọng của chị Tố Nữ

Bên cạnh các giải pháp giữ nghề như tổ chức các lớp truyền dạy nghề miễn phí; đưa nghề vào chương trình trải nghiệm du lịch, giáo dục địa phương; kết nối với các cơ sở lưu trú, điểm du lịch tạo đầu ra cho sản phẩm, hỗ trợ nghệ nhân quảng bá trên các nền tảng số... thì cần kể câu chuyện về lịch sử nghề, quy trình chế tác và giá trị thủ công của từng tác phẩm. Khi người mua hiểu được công sức, sự sáng tạo phía sau mỗi đường cưa, họ sẽ sẵn sàng trả giá tương xứng... Và khi người trẻ nhìn thấy cơ hội mưu sinh từ nghề thủ công này, họ sẽ kế thừa.

Chiều muộn, nghệ nhân Trần Thị Tố Nữ vẫn cặm cụi bên tấm gỗ, từng đường cưa mảnh, như đang cố giữ lấy nghề. Chị bảo, chị thích nhất nhìn cách du khách cầm trên tay nâng niu, ngắm nghía những tác phẩm do mình vừa làm ra. Nhưng cũng không khỏi chạnh lòng khi nhận những câu hỏi rất bình thường: “Sao nghề hay thế này mà không có người học?”, “Đến khi chị già đi thì ai sẽ làm nghề này?”. Và chị chỉ biết thở dài: “Chị cứ làm thôi, được đến đâu hay đến đó”.

Nếu không có những hành động kịp thời, rất có thể một ngày nào đó, nghề làm tranh cưa lọng sẽ chỉ còn tồn tại trong hồi tưởng của những người từng yêu mến nó.

Ghi chép: Quỳnh Uyển .