Ngân hàng thương mại nhà nước: Bài toán vươn tầm khu vực

Nghị quyết 79 của Bộ Chính trị đặt mục tiêu đến năm 2030 có ít nhất 3 NHTMNN lọt top 100 ngân hàng lớn nhất châu Á về tổng tài sản. Ảnh: ST

Giữ vai trò trụ cột nhưng vẫn đối diện nhiều thách thức

Trong cấu phần của kinh tế nhà nước, hệ thống NHTMNN được xem là trụ cột tài chính, có vai trò đặc biệt trong việc thực hiện các mục tiêu chiến lược.

Các báo cáo tổng kết của Ngân hàng Nhà nước Việt Nam (NHNN) cho thấy, trong những năm gần đây, nhóm 4 NHTMNN lớn gồm: Ngân hàng Thương mại cổ phần Ngoại thương Việt Nam (Vietcombank), Ngân hàng Thương mại cổ phần Công Thương Việt Nam (VietinBank), Ngân hàng Thương mại cổ phần Đầu tư và Phát triển Việt Nam (BIDV) và Ngân hàng Nông nghiệp và Phát triển Nông thôn Việt Nam (Agribank) luôn chiếm tỷ trọng lớn nhất trong hệ thống về tổng tài sản, dư nợ tín dụng và huy động vốn.

Số liệu cho thấy quy mô tài chính của nhóm ngân hàng này vẫn vượt trội, với tổng tài sản đạt 9,36 triệu tỷ đồng, cung cấp hơn 43% tổng dư nợ tín dụng toàn hệ thống. Đáng lưu ý, giai đoạn 2021-2025, ba trong số bốn ngân hàng đã vượt mốc 100 tỷ USD tổng tài sản, với tốc độ tăng trưởng thuộc nhóm cao nhất khu vực: BIDV tăng khoảng 85%, VietinBank tăng 83%, Vietcombank tăng gần 75%, Agribank tăng khoảng 48%.

Nhóm ngân hàng này đã phát huy tốt vai trò trong việc triển khai các cơ chế, chính sách của Chính phủ và Ngân hàng Nhà nước. Đơn cử, trong các giai đoạn kinh tế khó khăn như thời kỳ dịch Covid-19, NHTMNN là lực lượng tiên phong triển khai các gói tín dụng hỗ trợ doanh nghiệp, cơ cấu lại thời hạn trả nợ, giảm lãi suất theo chỉ đạo của Chính phủ, Thủ tướng Chính phủ. Các chương trình tín dụng phục vụ phát triển nông nghiệp, nông thôn, doanh nghiệp nhỏ và vừa, công nghiệp hỗ trợ, các dự án hạ tầng quy mô lớn… phần lớn được triển khai thông qua hệ thống NHTMNN.

Theo PGS,TS. Nguyễn Đức Trung - Hiệu trưởng Trường Đại học Ngân hàng TP. Hồ Chí Minh, tỷ lệ tín dụng/GDP của Việt Nam đã lên tới 146% và có thể chạm 180-185% vào năm 2030, tiềm ẩn nhiều rủi ro đối với nền kinh tế. Do đó, trong thời gian tới, các NHTMNN cần dịch chuyển dòng vốn sang các lĩnh vực sản xuất, công nghệ, đổi mới sáng tạo; phát triển tài chính xanh, tài chính bền vững; đồng thời phối hợp với phát triển thị trường vốn để giảm gánh nặng cho tín dụng ngân hàng.

Theo ông Nguyễn Tất Thái - Phó Vụ trưởng Vụ Dự báo, Thống kê - Ổn định tiền tệ và Tài chính (NHNN), trong những năm qua, các NHTMNN không chỉ đảm nhiệm vai trò cung ứng vốn và trung gian thanh toán, mà còn là công cụ điều tiết vĩ mô quan trọng, góp phần triển khai các chính sách an sinh xã hội và dẫn dắt thị trường, hỗ trợ phát triển kinh tế nhà nước.

Trong các giai đoạn biến động của thị trường tài chính - tiền tệ, NHTMNN thường đóng vai trò “neo giữ” mặt bằng lãi suất, tỷ giá. Khi cần kích thích tăng trưởng, nhóm ngân hàng này đi đầu trong việc giảm lãi suất cho vay; khi cần kiểm soát lạm phát, họ thực hiện nghiêm các giới hạn tăng trưởng tín dụng theo điều hành của NHNN. NHTMNN còn tham gia tích cực vào quá trình tái cơ cấu tổ chức tín dụng yếu kém, giữ vai trò nòng cốt hỗ trợ ổn định hệ thống.

Tuy nhiên, bên cạnh những mặt tích cực, nhóm ngân hàng này cũng đang đứng trước nguy cơ suy giảm quy mô và thị phần so với khối ngân hàng thương mại cổ phần. Theo thống kê, các NHTMNN nắm giữ khoảng 42% tổng tài sản nhưng vốn điều lệ chỉ chiếm 20% toàn hệ thống, trong khi khối ngân hàng cổ phần nắm 45% tài sản nhưng sở hữu tới 65% vốn điều lệ.

Hệ quả từ việc suy giảm quy mô là thị phần của khối NHTMNN thu hẹp dần. Nếu năm 2004, nhóm này chiếm hơn 70% thị phần huy động và tín dụng thì đến năm 2024 chỉ còn quanh mức 46%. Theo các chuyên gia, vốn điều lệ mỏng đang tạo áp lực lên hệ số an toàn vốn (CAR), đặt ra thách thức trong việc đáp ứng các chuẩn mực an toàn vốn theo thông lệ quốc tế, làm hạn chế dư địa tín dụng và khả năng tài trợ cho các dự án trọng điểm quốc gia.

Chuẩn bị hành trang để vươn tầm châu lục

Nhằm giúp NHTMNN khắc phục hạn chế và phát huy tốt hơn vai trò trong nền kinh tế, Nghị quyết 79 đã tạo hành lang thể chế quan trọng để các ngân hàng này bứt phá về vốn, quy mô và năng lực cạnh tranh.

Nghị quyết 79 tạo hành lang thể chế quan trọng để các NHTMNN bứt phá về vốn, quy mô và năng lực cạnh tranh. Ảnh: ST

Một trong những mục tiêu cốt lõi của Nghị quyết 79 là đến năm 2030, Việt Nam phải có ít nhất 3 NHTMNN lọt vào top 100 ngân hàng lớn nhất khu vực châu Á về tổng tài sản. Mục tiêu đầy thách thức này đòi hỏi các NHTMNN phải chuẩn bị đầy đủ hành trang và điều kiện cần thiết để lớn mạnh hơn, hoạt động hiệu quả và bền vững hơn.

Để hiện thực hóa mục tiêu này, ông Phan Đức Tú - Chủ tịch Hội đồng quản trị BIDV - cho rằng, trước hết, các NHTMNN cần nâng cao nhận thức về trách nhiệm của doanh nghiệp nhà nước trước yêu cầu phát triển đất nước, đặc biệt trong việc thực hiện chính sách tiền tệ quốc gia, bảo đảm các cân đối lớn, kiểm soát lạm phát, ổn định kinh tế vĩ mô và góp phần thúc đẩy tăng trưởng kinh tế. Cùng với đó, các NHTMNN cần không ngừng cải tiến quy trình, tăng cường ứng dụng công nghệ, phát triển ngân hàng số, tiệm cận các thông lệ quản trị quốc tế.

Ông Nguyễn Thanh Tùng - Chủ tịch Hội đồng quản trị Vietcombank - cũng nhấn mạnh, việc sớm áp dụng các chuẩn mực quản trị tiên tiến theo thông lệ quốc tế, tinh giản bộ máy, nâng cao chất lượng kiểm soát nội bộ, gắn trách nhiệm của người đứng đầu và người lao động với kết quả sản xuất - kinh doanh sẽ giúp các NHTMNN nâng cao hiệu quả hoạt động.

Đại diện Vietcombank và các NHTMNN còn đề xuất sửa đổi một số quy định về giới hạn cấp tín dụng đối với các dự án lớn, đồng thời sớm hoàn thiện khung pháp lý về xử lý nợ xấu, cơ cấu lại các tổ chức tín dụng yếu kém; đặc biệt mong muốn Chính phủ cho phép giữ lại lợi nhuận để tăng vốn điều lệ.

Theo PGS,TS. Phạm Thị Hoàng Anh - Phó Giám đốc phụ trách Ban điều hành Học viện Ngân hàng, việc được giữ lại lợi nhuận giúp các ngân hàng tăng vốn tự có một cách bền vững; cải thiện CAR mà không phụ thuộc hoàn toàn vào ngân sách; tạo dư địa mở rộng tín dụng trung và dài hạn; nâng cao năng lực cạnh tranh với các ngân hàng trong khu vực.

Hiện nay, CAR của các ngân hàng quốc doanh dù đã được cải thiện quanh mức 9-10%, nhưng vẫn thấp hơn đáng kể so với mặt bằng khu vực. Hơn nữa, các NHTMNN cũng đang đứng trước yêu cầu nâng tỷ lệ CAR theo các chuẩn mực quốc tế (Basel III). Bởi vậy, để mục tiêu lọt top 100 châu Á không “nằm trên giấy”, các NHTMNN phải giải được bài toán về vốn.

Trước yêu cầu của Nghị quyết 79, nhiệm vụ đặt ra đối với các NHTMNN không chỉ là duy trì vai trò chủ đạo về quy mô, mà còn phải đổi mới quản trị, nâng cao chất lượng tăng trưởng, hiệu quả sử dụng vốn và năng lực cạnh tranh. Chỉ khi đó, hệ thống NHTMNN mới thực sự trở thành trụ cột tài chính vững chắc, góp phần phát triển kinh tế nhà nước trong giai đoạn mới./.

THÀNH ĐỨC