Nắng nóng gay gắt và đến sớm có liên quan mùa đông ấm hiếm gặp?

TS Trương Bá Kiên, Phó Giám đốc Điều hành Trung tâm Nghiên cứu Khí tượng Khí hậu, Viện Khoa học Khí tượng Thủy văn, Môi trường và Biển nhận định, mùa đông năm nay ấm hơn trung bình nhiều năm.

Sự ấm hơn trung bình nhiều năm là kết quả của sự kết hợp đồng thời giữa hoàn lưu khí quyển quy mô lớn, điều kiện đại dương và xu thế nóng lên do biến đổi khí hậu. Theo số liệu quan trắc và phân tích khí hậu cập nhật đến gần hết tháng 2/2026, nhiệt độ trung bình 3 tháng chính đông 12/2025–2/2026 trên phần lớn lãnh thổ Việt Nam cao hơn trung bình nhiều năm khoảng 0,1–2,0 độ C; riêng Bắc Bộ và các tỉnh từ Thanh Hóa đến Hà Tĩnh trong tháng 12/2025 và 1/2026 phổ biến cao hơn 0,5–1,0 độ C, sang tháng 2 có nơi ở Bắc Bộ cao hơn 1–2 độ C. Dù vẫn có khoảng 8 đợt không khí lạnh, trong đó có vài đợt rét đậm, rét hại ngắn ngày, nhưng nhìn tổng thể nền nhiệt của cả mùa vẫn cao hơn bình thường.

Nắng nóng năm nay được dự báo đến sớm hơn trung bình nhiều năm và gay gắt hơn. Ảnh: Tuấn Anh

Về nguyên nhân, TS Trương Bá Kiên cho biết, trong mùa đông 2025–2026, các phân tích khí tượng cho thấy hệ thống hoàn lưu ở tầng cao, đặc biệt là xoáy cực (polar vortex) và dòng xiết cận nhiệt-ôn đới tầng cao (jet stream), có nhiều biến động bất thường hơn so với trung bình nhiều năm.

Thông thường, xoáy cực hoạt động ổn định sẽ giữ khối không khí lạnh tập trung ở khu vực vĩ độ cao và "dẫn dắt" các đợt không khí lạnh di chuyển xuống phía nam theo quỹ đạo tương đối ổn định. Tuy nhiên, khi xoáy cực suy yếu hoặc bị xáo trộn, ví dụ do hiện tượng nóng lên đột ngột tầng bình lưu, cấu trúc hoàn lưu sẽ bị biến dạng, khiến không khí lạnh không di chuyển theo hướng trực tiếp xuống Đông Á như bình thường, mà bị lệch hướng, phân tán hoặc suy yếu trên đường đi.

Cùng với đó, dòng xiết tầng cao trong mùa đông năm nay có xu hướng uốn lượn mạnh hơn, thay vì duy trì dạng ổn định. Khi dòng xiết bị "uốn cong" như vậy, các rãnh thấp và sống cao phát triển mạnh hơn, làm cho không khí lạnh có thể bị "giữ lại" ở vĩ độ cao hoặc trượt lệch sang khu vực khác, thay vì xâm nhập sâu xuống Việt Nam.

"Một yếu tố quan trọng khác là sự xuất hiện của các hình thế áp cao chặn (blocking high), đặc biệt là dạng Omega. Đây là dạng hoàn lưu khiến một khối áp cao mạnh "đứng chặn" ở trung vĩ độ, làm gián đoạn dòng chảy khí quyển từ tây sang đông. Khi hiện tượng này xảy ra, dòng khí lạnh từ lục địa Á- Âu xuống Đông Á bị ngắt quãng hoặc suy yếu, khiến các đợt không khí lạnh xuống nước ta không liên tục và không đủ mạnh. Những biến động này làm không khí lạnh từ Siberia xuống Đông Á và Đông Nam Á không đi theo quỹ đạo điển hình hoặc suy yếu nhanh hơn trong quá trình di chuyển", TS Trương Bá Kiên nói.

Thứ hai là La Nina năm nay ở mức yếu và đang chuyển dần sang trung tính, nên không thuận lợi cho việc duy trì các đợt không khí lạnh mạnh, kéo dài. Thứ ba là nhiệt độ mặt nước biển ở Tây Thái Bình Dương và Biển Đông cao hơn trung bình nhiều năm khoảng 0,5–1,5 độ C, khiến các khối khí lạnh khi đi qua biển bị biến tính, ấm và ẩm hơn, từ đó giảm khả năng gây rét sâu kéo dài ở miền Bắc. Và cuối cùng, không thể tách rời yếu tố biến đổi khí hậu toàn cầu, vì xu thế nền là nhiệt độ khí quyển và đại dương đều đang cao hơn trước.

TS Trương Bá Kiên khẳng định, mối liên hệ ở đây khá rõ: khi mùa đông ấm hơn và các đợt lạnh không kéo dài, nền nhiệt cuối mùa đông-đầu mùa xuân sẽ ở mức cao hơn bình thường. Điều này làm cho quá trình chuyển từ đông sang xuân, rồi từ xuân sang hè diễn ra ngắn hơn và nhanh hơn, tức là chỉ cần thêm một vài pha tăng nhiệt do nắng, gió phơn hoặc không khí lạnh suy yếu là nhiệt độ có thể tăng lên rất nhanh. Nói cách khác, một mùa đông ấm chính là điều kiện nền thuận lợi để nắng nóng đến sớm hơn.

Đối với Bắc Bộ và Trung Bộ, điều này càng rõ vì đây là hai khu vực rất nhạy với biến động hoàn lưu mùa. Khi không khí lạnh yếu đi, trời dễ chuyển sang trạng thái ấm – khô – tăng nhiệt nhanh. Ở Trung Bộ, nhất là khu vực phía tây, chỉ cần xuất hiện sớm hơn các đợt gió phơn hoặc hiệu ứng khuất gió là nắng nóng có thể hình thành sớm khi bắt đầu gió mùa tây nam hoạt động.

Một mùa đông ấm chính là điều kiện nền thuận lợi để nắng nóng đến sớm hơn.

"Bức tranh thời tiết cuối đông-đầu xuân năm nay đã được mô tả khá rõ bằng ba đặc điểm: ấm nền, rét ngắn và tăng nhiệt nhanh, và chính tổ hợp này là dấu hiệu cho thấy mùa nóng năm 2026 có khả năng đến sớm hơn thông thường", TS Trương Bá Kiên nói.

Theo chuyên gia, ở thời điểm hiện nay, điều có thể nói chắc hơn là nguy cơ nắng nóng đến sớm là khá rõ, còn mức độ cực đoan đến đâu và có kéo dài bất thường hay không thì vẫn cần tiếp tục theo dõi trong các tháng tới. Nền nhiệt đầu năm đã cao hơn trung bình nhiều năm, trong khi không khí lạnh suy yếu và quá trình chuyển mùa diễn ra nhanh hơn. Đây là những tín hiệu cho thấy mùa nóng năm 2026 có thể khởi phát sớm hơn so với quy luật thông thường, nhất là ở Bắc Bộ, Bắc Trung Bộ và một số khu vực phía tây Trung Bộ.

Tuy nhiên, để khẳng định có xuất hiện nắng nóng cực đoan, kéo dài trên diện rộng hay không thì còn phụ thuộc vào nhiều yếu tố: trạng thái ENSO trong nửa cuối năm, hoạt động của áp cao cận nhiệt đới, tần suất các nhiễu động gây mưa và cả điều kiện độ ẩm đất. Theo dự báo, La Ninã chuyển sang ENSO trung tính trong tháng tới và ENSO trung tính dự báo duy trì giai đoạn tháng 5–7/2026, sau đó El Nino có khả năng xuất hiện từ tháng 6–8/2026 với xác suất cao 60-70% và có thể kéo dài đến ít nhất cuối năm 2026.

Điều này có nghĩa là nửa đầu mùa nóng có thể chịu tác động chủ yếu của nền nhiệt cao sẵn có và xu thế ấm lên, còn nửa sau năm 2026 cần đặc biệt lưu ý nguy cơ nắng nóng gia tăng nếu El Nino hình thành đúng như dự báo.

ENSO là một trong những yếu tố chi phối mạnh nhất đến hoàn lưu khí quyển khu vực nhiệt đới và cận nhiệt đới, trong đó có Việt Nam, nhưng không phải là yếu tố "quyết định tuyệt đối", mà chủ yếu làm thay đổi xác suất xuất hiện các kiểu thời tiết cực đoan. Với mùa đông 2025–2026, La Nina ở mức yếu và đang chuyển dần sang trung tính, nên không tạo điều kiện thuận lợi để duy trì các đợt không khí lạnh mạnh và kéo dài. Trên nền đó, khi kết hợp với nhiệt độ mặt nước biển cao hơn trung bình ở Tây Thái Bình Dương và Biển Đông, không khí lạnh càng dễ suy yếu nhanh khi di chuyển xuống phía nam.

Đáng chú ý, theo các trung tâm dự báo quốc tế như CPC/NOAA, từ giữa năm 2026 có khả năng chuyển sang El Ninõ với xác suất khoảng trên 60%, và El Ninõ thường có xu hướng làm gia tăng nhiệt độ và tăng nguy cơ nắng nóng ở Việt Nam, đặc biệt trong nửa cuối mùa hè.

Bên cạnh ENSO, yếu tố nền quan trọng hơn là biến đổi khí hậu toàn cầu, khi nhiệt độ trung bình toàn cầu hiện đã cao hơn thời kỳ tiền công nghiệp khoảng 1,1–1,3°C (theo IPCC AR6 và WMO 2025). Nghĩa là cùng một trạng thái ENSO hay cùng một kiểu hoàn lưu, nhưng trong bối cảnh khí hậu hiện nay, nhiệt độ quan trắc thực tế có xu hướng cao hơn trước. Vì vậy, biến đổi khí hậu không nhất thiết tạo ra từng đợt nóng cụ thể, nhưng nó làm cho mùa đông ấm hơn, mùa hè nóng hơn và các cực trị nhiệt dễ bị đẩy lên mức cao hơn.

Vì vậy, ENSO và biến đổi khí hậu không tách rời mà cộng hưởng với nhau: El Nino có thể làm tăng xác suất nắng nóng, còn biến đổi khí hậu làm cho các đợt nóng đó gay gắt hơn, kéo dài hơn và xuất hiện sớm hơn. Trong bối cảnh nền nhiệt toàn cầu đã cao, nếu El Nino hình thành trong năm 2026, nguy cơ xuất hiện các đợt nắng nóng mạnh và tác động lớn đến sức khỏe, sản xuất và nhu cầu năng lượng là điều cần đặc biệt lưu ý.

TS Trương Bá Kiên cho biết, nắng nóng đến sớm thường khiến người dân và chính quyền địa phương dễ bị động hơn so với các đợt nóng đúng "mùa". Với sức khỏe cộng đồng, cần tăng cường truyền thông về phòng tránh sốc nhiệt, mất nước, say nắng; đặc biệt lưu ý nhóm dễ tổn thương như người già, trẻ nhỏ, người có bệnh nền, người lao động ngoài trời.

Các cơ sở y tế cần chuẩn bị phương án tiếp nhận bệnh nhân liên quan đến nắng nóng, còn trường học, công trường và các đơn vị sử dụng lao động nên điều chỉnh thời gian làm việc, học tập vào những khung giờ ít nắng gay gắt hơn. Những khuyến cáo này càng quan trọng trong bối cảnh thời tiết hiện nay không chỉ nóng hơn mà còn biến động nhanh hơn.

Đối với sản xuất, nhất là nông nghiệp, cần bám sát bản tin khí tượng để điều chỉnh lịch thời vụ, cơ cấu giống, phương án tưới và chăm sóc cây trồng. Nền nhiệt cao hơn có thể làm cây sinh trưởng sớm, nhưng cũng dễ làm xáo trộn các giai đoạn mẫn cảm và gia tăng sâu bệnh. Nếu nắng nóng đến sớm, nhu cầu nước tưới sẽ tăng sớm hơn, trong khi một số nơi có thể thiếu mưa cục bộ.

Vì vậy, các địa phương cần chuẩn bị sớm phương án cấp nước, điều tiết hồ chứa, khuyến cáo tiết kiệm nước và tăng cường theo dõi dịch hại trên cây trồng. Về lâu dài, ứng phó với nắng nóng không thể chỉ dừng ở phản ứng ngắn hạn, mà cần lồng ghép vào quy hoạch y tế, nông nghiệp, đô thị và hạ tầng để giảm tính dễ bị tổn thương trước một xu thế khí hậu đang ngày càng rõ nét.

Tác giả: Tô Hội