Năng lượng tái tạo vượt than trong cơ cấu sản xuất điện

Bước chuyển mang tính cấu trúc

Điện sạch, tức điện được sản xuất từ các nguồn năng lượng phát thải thấp như điện mặt trời, điện gió, thủy điện, đang ngày càng được sử dụng rộng rãi trên thế giới. Báo cáo Điện toàn cầu 2026 của tổ chức Ember cho thấy, năm 2025 có thể là mốc quan trọng, mở đầu cho sự thay đổi trong cách sản xuất và sử dụng điện.

Năm 2025 đánh dấu bước tiến quan trọng, khi điện sạch lần đầu đáp ứng toàn bộ nhu cầu điện tăng thêm trên toàn cầu. Ảnh: Xinhua.

Theo đó, tổng nhu cầu điện toàn cầu tăng thêm 849 TWh trong năm qua đã được đáp ứng hoàn toàn bằng các nguồn điện phát thải thấp. Sản lượng điện sạch tăng 887 TWh, không chỉ bù đắp phần tăng trưởng mà còn góp phần khiến sản lượng điện từ nhiên liệu hóa thạch giảm nhẹ khoảng 0,2%. Đây là lần hiếm hoi trong nhiều năm, tăng trưởng điện năng không kéo theo gia tăng tương ứng của các nguồn phát thải cao.

Đáng chú ý, năng lượng tái tạo đã vượt than trong cơ cấu sản xuất điện toàn cầu, chiếm 34% tổng sản lượng so với 33% của than. Đây là cột mốc lần đầu tiên kể từ năm 1919. Diễn biến này cho thấy xu hướng dịch chuyển sang các nguồn năng lượng sạch không còn dừng ở mức định hướng, mà đang dần trở thành hiện thực trong vận hành hệ thống điện.

Trong các nguồn năng lượng tái tạo, điện mặt trời tiếp tục giữ vai trò động lực chính. Riêng nguồn này đã đáp ứng khoảng 75% mức tăng nhu cầu điện toàn cầu trong năm 2025. Điện gió bổ sung phần lớn còn lại, đưa tổng đóng góp của hai nguồn này lên gần như toàn bộ tăng trưởng nhu cầu điện.

Ông Aditya Lolla, Giám đốc điều hành Ember nhận định: “Năng lượng sạch đang mở rộng với tốc độ đủ nhanh để đáp ứng nhu cầu điện ngày càng tăng. Đây là dấu hiệu cho thấy hệ thống điện toàn cầu đang bước vào giai đoạn tăng trưởng theo hướng phát thải thấp, tạo nền tảng cho sự suy giảm dần của nhiên liệu hóa thạch trong tương lai”.

Xu hướng này cũng được thể hiện rõ nét bởi những chuyển biến tích cực, tại các nền kinh tế lớn. Cụ thể, Trung Quốc tiếp tục dẫn đầu thế giới về phát triển năng lượng tái tạo, chiếm hơn một nửa công suất điện mặt trời mới và gần 2/3 công suất điện gió bổ sung trong năm 2025. Ấn Độ cũng ghi nhận mức tăng trưởng đáng kể, đồng thời giảm sản lượng điện từ nhiên liệu hóa thạch. Việc hai quốc gia có mức tiêu thụ năng lượng lớn cùng ghi nhận xu hướng này trong năm 2025 được xem là yếu tố quan trọng, tạo nên dấu mốc toàn cầu.

Tại châu Âu, tỷ trọng điện sạch đạt khoảng 71%, phản ánh nỗ lực đa dạng hóa nguồn cung và giảm phụ thuộc vào nhiên liệu hóa thạch trong những năm gần đây. Theo Cơ quan Năng lượng Tái tạo Quốc tế (IRENA), tổng công suất năng lượng tái tạo toàn cầu đã đạt 5.149 GW vào cuối năm 2025, sau khi bổ sung kỷ lục 692 GW.

Cùng với đó, dòng vốn đầu tư cho chuyển dịch năng lượng tiếp tục gia tăng. BloombergNEF cho biết, tổng đầu tư toàn cầu trong lĩnh vực này đạt 2.300 tỷ USD trong năm 2025, trong đó giao thông điện hóa và năng lượng sạch là hai lĩnh vực thu hút nguồn lực lớn nhất.

Trong bối cảnh địa chính trị còn tiềm ẩn nhiều biến động, đặc biệt là những gián đoạn tại eo biển Hormuz, vai trò của năng lượng sạch càng được nhìn nhận rõ hơn. Ông Simon Stiell, người đứng đầu Công ước Khung của Liên Hợp Quốc về Biến đổi Khí hậu nhấn mạnh: “Các nguồn năng lượng như điện mặt trời và điện gió không phụ thuộc vào các tuyến vận tải. Điều này góp phần nâng cao tính chủ động và an ninh năng lượng cho các quốc gia”.

Tiếp tục hoàn thiện để phát triển bền vững

Bên cạnh những kết quả tích cực, quá trình chuyển dịch năng lượng vẫn đặt ra nhiều yêu cầu cần tiếp tục giải quyết để bảo đảm tính bền vững lâu dài.

Một trong những vấn đề được quan tâm là khả năng vận hành ổn định của hệ thống điện khi tỷ trọng năng lượng tái tạo ngày càng lớn. Do đặc điểm phụ thuộc vào điều kiện tự nhiên, điện mặt trời và điện gió có tính biến động nhất định. Trong khi đó, hệ thống điện cần bảo đảm cung ứng liên tục, đặc biệt trong các giai đoạn nhu cầu tăng cao.

Trong những thời điểm phụ tải lớn hoặc điều kiện thời tiết không thuận lợi, các nguồn điện truyền thống như khí đốt vẫn đóng vai trò hỗ trợ quan trọng. Vì vậy, quá trình chuyển dịch cần được triển khai theo lộ trình phù hợp, kết hợp hài hòa giữa các nguồn năng lượng để bảo đảm an ninh hệ thống.

Vấn đề hạ tầng cũng là một yêu cầu cấp thiết. Việc phát triển năng lượng tái tạo quy mô lớn đòi hỏi hệ thống lưới điện phải được nâng cấp đồng bộ, đồng thời cần mở rộng các giải pháp lưu trữ năng lượng. Báo cáo của Ember cho biết, khoảng 14% sản lượng điện mặt trời tăng thêm đã được sử dụng vào các thời điểm khác trong ngày nhờ hệ thống pin lưu trữ. Đây là một tín hiệu tích cực, song vẫn cần tiếp tục đầu tư để nâng cao hiệu quả.

Bà Bryony Worthington, Chủ tịch Hội đồng quản trị Ember, cho rằng: “Điện sạch đang ngày càng đáp ứng phần tăng trưởng nhu cầu, nhưng quá trình chuyển dịch vẫn cần được thúc đẩy đồng đều hơn giữa các khu vực, đồng thời bảo đảm tính ổn định của hệ thống”.

Ở góc độ dài hạn, mục tiêu kiểm soát biến đổi khí hậu vẫn là thách thức lớn. Theo Cơ quan Năng lượng Quốc tế (IEA), để đạt mục tiêu hạn chế mức tăng nhiệt độ toàn cầu, sản lượng điện từ nhiên liệu hóa thạch cần giảm mạnh trong thập kỷ tới. Điều này đòi hỏi nỗ lực lớn hơn nữa trong việc phát triển năng lượng sạch, cải thiện hiệu quả sử dụng năng lượng và hoàn thiện cơ chế chính sách.

Tuy nhiên, những kết quả đạt được trong thời gian qua đã tạo nền tảng quan trọng. Cường độ phát thải trong sản xuất điện toàn cầu đã giảm đáng kể so với một thập kỷ trước, trong khi tốc độ tăng phát thải thấp hơn nhiều so với tăng trưởng kinh tế, cho thấy xu hướng phát triển theo hướng xanh và bền vững đang dần hình thành.

Lê Vân