Mở đường thể chế cho Thủ đô bứt phá

Đây là nội dung được nêu ra tại chương trình thời sự đặc biệt với chủ đề “Kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI - Xây dựng bộ máy, hoàn thiện thể chế, quyết tâm hành động”, do Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội thực hiện sáng 6-4.

GS.TS Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội đồng chức danh Giáo sư Nhà nước, đại biểu Quốc hội khóa XV. Ảnh: Phạm Hùng

Đột phá tư duy, trao quyền thực chất

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) gồm 9 chương, 36 điều, giảm 18 điều so với Luật Thủ đô năm 2024, cho thấy rõ định hướng tinh gọn, tập trung vào những nội dung cốt lõi, có tính nguyên tắc và định hướng dài hạn.

Điểm nổi bật của dự luật là thể chế hóa 4 nhóm chính sách lớn: Tiếp tục khẳng định địa vị pháp lý đặc thù của Thủ đô; phân quyền mạnh mẽ, toàn diện và thực chất hơn; đổi mới phương thức quản trị dựa trên công nghệ số, dữ liệu và trí tuệ nhân tạo; hoàn thiện thể chế phát triển vùng, xác lập vai trò trung tâm điều phối của Hà Nội.

Trọng tâm của dự thảo là 7 nhóm cơ chế đặc thù, bao trùm các lĩnh vực then chốt như phân quyền, quy hoạch đô thị gắn với bảo vệ môi trường, phát triển văn hóa - xã hội lấy con người làm trung tâm, cơ chế tài chính đột phá, thúc đẩy liên kết vùng và tạo động lực cho một kỷ nguyên phát triển mới của Thủ đô.

Theo ông Nguyễn Quốc Hoàn, Vụ trưởng Vụ Công tác xây dựng văn bản quy phạm pháp luật (Bộ Tư pháp), sự cần thiết xây dựng Luật Thủ đô (sửa đổi) là sự hội tụ của ba yếu tố: Chính trị, pháp lý và thực tiễn. Thực tiễn phát triển của Hà Nội đã chỉ ra nhiều điểm nghẽn cần tháo gỡ, trong khi bối cảnh mới đòi hỏi những cơ chế linh hoạt, đủ mạnh để thành phố chủ động thích ứng.

Quang cảnh một góc Thủ đô Hà Nội. Ảnh: Phạm Hùng

Một điểm đột phá đáng chú ý là dự thảo luật phân cấp 192 thẩm quyền từ Trung ương cho Hà Nội, trong đó có tới 141 thẩm quyền chưa từng được quy định trước đây. Phạm vi phân quyền lần này tương đối bao quát, tập trung vào 4 lĩnh vực then chốt: Tổ chức bộ máy, nhân sự; thể chế, chính sách; quy hoạch, quản lý không gian đô thị; tài chính, đầu tư.

Điều này cho thấy bước chuyển quan trọng về tư duy: Thủ đô không chỉ là nơi thực thi chính sách, mà còn được trao vai trò tham gia thiết kế chính sách ở tầm cao hơn.

Không chỉ dừng ở phân quyền, dự thảo Luật còn trao cho Hà Nội những “công cụ” phát triển quan trọng như tài chính, thể chế, hợp tác công – tư (PPP), nguồn lực và đặc biệt là dữ liệu. Khi kết hợp với các nghị quyết của Trung ương và quy hoạch dài hạn, đây được xem là những đòn bẩy quan trọng để Hà Nội bứt phá.

Phó Chủ tịch UBND thành phố Hà Nội Trương Việt Dũng khẳng định, Bộ Chính trị đã ban hành Nghị quyết số 02-NQ/TW ngày 17-3-2026 về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới. Đây là Nghị quyết đột phá trên cơ sở kế thừa Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 5-5-2022 của Bộ Chính trị về “Phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045”. "Ngay sau khi triển khai Nghị quyết 02-NQ/TW, chúng tôi sẽ sớm hoàn thiện các nội dung để ngay tại kỳ họp thứ nhất của Quốc hội sẽ trình Luật Thủ đô (sửa đổi) gắn với quy hoạch tổng thể Thủ đô. Chúng tôi kỳ vọng Luật Thủ đô sẽ hiện thực hóa, thể chế hóa được quy hoạch 100 năm của Thủ đô Hà Nội”, Phó Chủ tịch UBND thành phố Trương Việt Dũng nhấn mạnh.

Từ cơ chế đặc thù đến vai trò dẫn dắt

Không chỉ đặt nền tảng thể chế, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) còn gắn chặt với yêu cầu phát huy vai trò đầu tàu, cực tăng trưởng của Hà Nội trong giai đoạn mới.

Ông Nguyễn Ngọc Việt Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Đống Đa, đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội. Ảnh: Tuấn Phong

Tham dự kỳ họp thứ nhất Quốc hội khóa XVI, ông Nguyễn Ngọc Việt, Bí thư Đảng ủy, Chủ tịch HĐND phường Đống Đa, đại biểu Quốc hội thành phố Hà Nội nhấn mạnh, đây là niềm vinh dự nhưng cũng là trách nhiệm lớn trước cử tri. Quốc hội bước vào nhiệm kỳ mới trong bối cảnh nhiều kỳ vọng, đặc biệt là yêu cầu hoàn thiện thể chế theo tinh thần đổi mới.

Theo ông, các chính sách phải xuất phát từ thực tiễn, từ “hơi thở cuộc sống”. Là cán bộ trưởng thành từ cơ sở, ông đặc biệt quan tâm đến việc tinh gọn bộ máy, bảo đảm vận hành thông suốt trong mô hình chính quyền địa phương hai cấp; đồng thời hoàn thiện các chính sách liên quan đến giải phóng mặt bằng, an sinh xã hội, hỗ trợ người dân và doanh nghiệp.

Một điểm đáng chú ý là tinh thần phân cấp, phân quyền không chỉ dừng ở cấp thành phố mà còn tiếp tục trao quyền xuống cơ sở. Khi được giao quyền rõ ràng, chính quyền xã, phường sẽ chủ động hơn trong xử lý các vấn đề phát sinh, từ quản lý đô thị đến phát triển kinh tế - xã hội, qua đó nâng cao hiệu lực, hiệu quả quản lý và chất lượng phục vụ người dân.

Ở góc độ chuyên gia, GS.TS Hoàng Văn Cường, Phó Chủ tịch Hội đồng chức danh Giáo sư Nhà nước - chuyên gia có nhiều năm nghiên cứu, tham gia hoạch định chính sách và cũng là đại biểu Quốc hội hai khóa liên tiếp - cho rằng, đổi mới trong xây dựng pháp luật hiện nay là chuyển từ quy định chi tiết sang xác lập nguyên tắc và trao quyền thực thi. Điều này tạo ra không gian linh hoạt, thúc đẩy sáng tạo và nâng cao trách nhiệm của địa phương.

Với Thủ đô – trung tâm đầu não của cả nước – yêu cầu này càng trở nên cấp thiết. Theo ông, Thủ đô không chỉ là một địa phương mà là hạt nhân của cả vùng, có vai trò dẫn dắt và lan tỏa phát triển. Vì vậy, thể chế cho Thủ đô phải đủ mạnh để huy động nguồn lực, phân công, phối hợp và kết nối với các địa phương khác.

Một điểm đáng chú ý khác là cách tiếp cận “không may sẵn chiếc áo”, mà trao quyền để địa phương tự thiết kế khuôn khổ phát triển phù hợp. Điều này giúp pháp luật có tính thích ứng cao, tránh lạc hậu trước những biến động nhanh của thực tiễn.

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) gắn chặt với cực tăng trưởng của Hà Nội trong giai đoạn mới. Ảnh minh họa: Tuấn Trần

Bên cạnh đó, Hà Nội còn có những đặc thù riêng mà không địa phương nào có được, từ mô hình “phố trong làng, làng trong phố” đến các giá trị văn hóa, lịch sử, vị thế chính trị. Đây chính là những nguồn lực nội tại quan trọng, cần được thể chế hóa để khai thác hiệu quả, tạo sức hút cho đầu tư và phát triển.

Theo GS.TS Hoàng Văn Cường, trao quyền cho Thủ đô không phải là dồn nguồn lực từ nơi khác về, mà là tạo cơ chế để Hà Nội tự khai thác, phát huy nội lực, tạo ra “chiếc bánh lớn hơn” cho nền kinh tế. Đồng thời, sự phát triển của Thủ đô phải có tính lan tỏa, tạo động lực cho các địa phương khác cùng phát triển.

Để Luật Thủ đô (sửa đổi) đi vào cuộc sống, yếu tố quyết định vẫn là khâu thực thi. Theo GS.TS Hoàng Văn Cường, cần bảo đảm ba yếu tố then chốt: Đội ngũ cán bộ tiên phong, cơ chế trao quyền rõ ràng và sự đồng thuận của người dân.

Khi cán bộ đủ năng lực, dám nghĩ, dám làm; cơ chế vận hành minh bạch, hiệu quả; người dân được hưởng lợi và đồng hành, thì các chính sách mới có thể phát huy hiệu quả thực chất.

Có thể thấy, dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) không chỉ là một văn bản pháp lý, mà là bước chuyển quan trọng về tư duy phát triển. Từ “quản lý” sang “kiến tạo”, từ “xin - cho” sang “trao quyền - chịu trách nhiệm”, từ phát triển đơn lẻ sang liên kết, lan tỏa.

Với những đổi mới đó, dự luật được kỳ vọng sẽ trở thành nền tảng thể chế quan trọng, giúp Hà Nội phát huy vai trò đầu tàu, cực tăng trưởng của cả nước, đồng thời từng bước xây dựng Thủ đô trở thành đô thị hiện đại, văn minh, thông minh và đáng sống.

Hiền Chi