Sửa đổi Luật Thủ đô: Tạo động lực thể chế cho Hà Nội bứt phá

Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi) đánh dấu bước đột phá về thể chế, tập trung phân cấp, phân quyền triệt để và toàn diện nhằm trao quyền chủ động cho Hà Nội trong phát triển Thủ đô. Tinh thần xuyên suốt trong quá trình xây dựng Luật là “Hà Nội quyết - Hà Nội làm - Hà Nội chịu trách nhiệm”. Dự thảo Luật sẽ được trình Quốc hội xem xét thông qua vào kỳ họp thứ nhất, Quốc hội khóa XVI. Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội có loạt bài ghi nhận về quá trình xây dựng Luật Thủ đô (sửa đổi).

Luật Thủ đô 2024 đánh dấu bước phát triển mới trong tư duy lập pháp đối với Thủ đô Hà Nội. Luật không chỉ thay thế Luật Thủ đô 2012 mà còn thiết lập một khung thể chế đặc thù, vượt trội, trao quyền chủ động lớn hơn cho chính quyền Thủ đô trong quản trị, phát triển và huy động nguồn lực.

Từ kinh nghiệm các cơ chế, chính sách vượt trội trong Luật Thủ đô 2024, nhiều bộ, ngành, địa phương đã nghiên cứu, kế thừa để tham mưu Chính phủ trình Quốc hội ban hành một số luật chuyên ngành, một số nghị quyết đặc thù cho các địa phương khác và đưa các cơ chế, chính sách vượt trội đó dần trở thành phổ biến, áp dụng chung như: như Luật Đầu tư công, Luật Tổ chức chính quyền địa phương, Luật Quy hoạch đô thị và nông thôn, Luật Đầu tư theo phương thức đối tác công tư, Luật Đường sắt, Luật Khoa học công nghệ, Luật Đầu tư; Luật Ngân sách nhà nước, Luật Quản lý sử dụng tài sản công, Nghị quyết số 188/2025/QH15 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù, đặc biệt để phát triển hệ thống mạng lưới đường sắt đô thị tại thành phố Hà Nội, thành phố Hồ Chí Minh; Nghị quyết số 193/2025/QH15 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc biệt tạo đột phá phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số quốc gia; Nghị quyết số 226/2025/QH15 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù phát triển thành phố Hải Phòng...

Đặc biệt, ngày 11-12-2025, Quốc hội đã thông qua Nghị quyết số 258/2025/QH15 về thí điểm một số cơ chế, chính sách đặc thù để thực hiện các dự án lớn, quan trọng trên địa bàn Thủ đô; trong đó, đã phân quyền mạnh mẽ cho chính quyền thành phố trong quyết định, chấp thuận chủ trương đầu tư, lựa chọn nhà đầu tư, nhà thầu, nhằm tạo cơ chế lựa chọn nhà đầu tư, nhà thầu linh hoạt, bảo đảm kịp thời triển khai các dự án quan trọng của Thủ đô, rút ngắn thời gian thực hiện các thủ tục hành chính; các chính sách đặc thù về quy hoạch, kiến trúc; thu hồi đất, giải phóng mặt bằng, giao đất, cho thuê đất; cơ chế huy động vốn thực hiện dự án; biện pháp cải tạo, chỉnh trang, tái thiết đô thị…

Phiên khai mạc Kỳ họp thứ 19 HĐND thành phố Hà Nội khóa XVI (nhiệm kỳ 2021-2026) vào ngày 19-11-2024 xem xét, ban hành các nội dung triển khai, thi hành Luật Thủ đô 2024. Ảnh: Trung Nguyên

Ngày 29-9-2025, HĐND TP Hà Nội thông qua Nghị quyết sửa đổi, bổ sung một số điều Nghị quyết số 33/2024/NQ-HĐND của HĐND thành phố quy định việc áp dụng biện pháp yêu cầu ngừng cung cấp dịch vụ, điện, nước trên địa bàn TP Hà Nội (thực hiện khoản 2, khoản 3 Điều 33 của Luật Thủ đô). Ảnh: Hạnh Nguyễn

Ngày 19-11-2024, HĐND thành phố Hà Nội thông qua 15 Nghị quyết để kịp thời triển khai thi hành Luật Thủ đô. Ảnh: H.La

Tuy nhiên, đây mới chỉ là các cơ chế để Thủ đô thực hiện các dự án lớn, quan trọng trên địa bàn; chưa bảo đảm tính toàn diện, trong khi nhiều lĩnh vực khác của Thủ đô cũng cần có những cơ chế chính sách đặc thù, đột phá như: Vấn đề quản trị thành phố; tài chính, ngân sách; khoa học công nghệ; giáo dục - đào tạo; y tế, an sinh xã hội…

Đặc biệt, yêu cầu về đổi mới thể chế cho phát triển Thủ đô còn xuất phát từ các mục tiêu chiến lược, tầm nhìn phát triển mới của Thủ đô trong giai đoạn tới. Theo đó, cần xây dựng Thủ đô Hà Nội “Văn hiến - Văn minh - Hiện đại - Hạnh phúc”, là trung tâm đầu não chính trị - hành chính quốc gia; trung tâm kiến tạo phát triển, có vai trò dẫn dắt, định hình các mô hình phát triển mới, tư duy mới của quốc gia; từng bước nâng cao vai trò, vị thế của Thủ đô trong khu vực và quốc tế; trung tâm kinh tế tổng hợp có giá trị gia tăng cao, giữ vai trò hạt nhân của Vùng Thủ đô; dẫn đầu cả nước trong một số lĩnh vực then chốt về văn hóa, khoa học, giáo dục, đổi mới sáng tạo; từng bước trở thành Thủ đô kết nối toàn cầu.

Ngay sau khi Luật Thủ đô được Quốc hội thông qua, công tác chỉ đạo triển khai thực hiện Luật đã được các cấp, các ngành khẩn trương thực hiện. Cụ thể, Thủ tướng Chính phủ ban hành Quyết định số 762/QĐ-TTg ngày 22-8-2024 về Kế hoạch triển khai thi hành Luật Thủ đô; các cơ quan của thành phố Hà Nội ban hành 8 văn bản để tổ chức triển khai, thực hiện Luật trên địa bàn. Trong đó, các nhiệm vụ ưu tiên hàng đầu là soạn thảo văn bản quy định chi tiết thi hành; tổ chức kịp thời việc quán triệt, phổ biến pháp luật về Thủ đô và xây dựng cơ chế phối hợp giữa các cơ quan, tổ chức trong việc tổ chức thi hành Luật. Công tác tổ chức thi hành được Bộ Tư pháp, các bộ, ngành và UBND thành phố Hà Nội thực hiện quyết liệt, toàn diện thông qua nhiều hình thức như: Tuyên truyền, phổ biến, quán triệt, tập huấn các nội dung của Luật Thủ đô; xây dựng, trình, ban hành các văn bản phạm pháp luật (VBQPPL) quy định chi tiết Luật Thủ đô; đảm bảo các điều kiện, cơ sở, vật chất, con người cho việc thi hành Luật.

UBND thành phố giao nhiệm vụ cụ thể cho các cơ quan chuyên môn, trong đó Sở Tư pháp thành phố đóng vai trò là cơ quan thường trực, đầu mối tham mưu, theo dõi, tổng hợp chung; các sở, ngành khác căn cứ chức năng, nhiệm vụ được giao, chủ trì tham mưu xây dựng các văn bản quy định chi tiết, bảo đảm các điều kiện cần thiết cho việc thi hành Luật.

Ông Nguyễn Công Anh, Phó Giám đốc Sở Tư pháp thành phố Hà Nội cho biết, công tác chỉ đạo, tổ chức triển khai theo dõi thi hành Luật Thủ đô 2024 đã được Bộ Tư pháp, các bộ, ngành và UBND thành phố Hà Nội thực hiện chủ động, kịp thời và hiệu quả. Các kế hoạch, văn bản chỉ đạo triển khai tổ chức thi hành Luật và các văn bản quy định chi tiết được ban hành sớm, có tính bao quát, định hướng rõ ràng, tạo cơ sở pháp lý vững chắc cho việc triển khai ở các ngành, các cấp trên địa bàn thành phố. Điều này thể hiện quyết tâm chính trị cao, tinh thần trách nhiệm của cả hệ thống chính trị, bảo đảm các quy định đặc thù, vượt trội của Luật Thủ đô sớm đi vào cuộc sống, khơi thông mọi nguồn lực để xây dựng, phát triển Thủ đô theo đúng định hướng của Bộ Chính trị đã đề ra tại Nghị quyết số 15-NQ/TW ngày 5-5-2022 của Bộ Chính trị về "Phương hướng, nhiệm vụ phát triển Thủ đô Hà Nội đến năm 2030, tầm nhìn đến năm 2045".

Tại Hà Nội, Giám đốc các sở, Thủ trưởng các ban, ngành thành phố, Chủ tịch UBND xã, phường đã nghiêm túc, khẩn trương xây dựng và ban hành các kế hoạch, văn bản chỉ đạo để tổ chức triển khai, theo dõi thi hành Luật Thủ đô 2024 theo phạm vi ngành, lĩnh vực, địa phương mình quản lý.

Hà Nội ngày càng văn minh hiện đại. Ảnh: Phạm Mạnh

Các kế hoạch xác định rõ nội dung công việc, phân công trách nhiệm cụ thể, đảm bảo việc triển khai Luật Thủ đô được thực hiện thống nhất, xuyên suốt từ cấp thành phố đến cơ sở. Đặc biệt, từ ngày 1-7-2025, thực hiện Luật Tổ chức chính quyền địa phương và Nghị quyết số 1656/NQ-UBTVQH15 ngày 16-6-2025 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội về việc sắp xếp các đơn vị hành chính cấp xã của thành phố Hà Nội, công tác tổ chức, theo dõi tình hình thi hành Luật Thủ đô vẫn được triển khai bảo đảm tính liên tục, kế thừa ngay cả trong bối cảnh thành phố triển khai sắp xếp các đơn vị hành chính và thực hiện mô hình chính quyền địa phương hai cấp.

Các sở, ngành, phường, xã mới được thành lập chủ động tiếp nối, kế thừa triển khai các kế hoạch đã được ban hành từ các đơn vị hành chính trước khi sáp nhập, đồng thời ban hành các kế hoạch mới phù hợp với tình hình thực tiễn của địa bàn. Các Kế hoạch đã cụ thể hóa các nhiệm vụ trọng tâm cần triển khai thực hiện trong từng giai đoạn phù hợp với chức năng nhiệm vụ và tình hình thực tiễn của đơn vị, địa phương như: Tổ chức các đợt cao điểm tuyên truyền, phổ biến nội dung Luật Thủ đô; xây dựng kế hoạch tập huấn chuyên sâu cho đội ngũ cán bộ, công chức; thực hiện công tác theo dõi, đánh giá tình hình thi hành pháp luật định kỳ… Điều này cho thấy sự chủ động, bài bản trong công tác tổ chức thực hiện, tạo tiền đề quan trọng để các chính sách của Luật sớm đi vào cuộc sống.

Ông Nguyễn Công Anh, Phó Giám đốc Sở Tư pháp thành phố Hà Nội đánh giá, Luật Thủ đô 2024 là đạo luật có khối lượng lớn các văn bản quy định chi tiết. Tuy nhiên, với sự phối hợp chặt chẽ giữa thành phố Hà Nội và các bộ, ngành trung ương, cơ bản các văn bản cần thiết đã được ban hành. Chỉ trong vòng một năm, hơn 70 văn bản, bao gồm cả văn bản quy phạm pháp luật và văn bản hướng dẫn, đã được hoàn thiện, tạo cơ sở pháp lý cho việc triển khai luật.

Trong số văn bản đã được ban hành có nhiều nghị quyết, quyết định quan trọng, có tác động sâu rộng đến mọi mặt đời sống kinh tế - xã hội của Thủ đô, như các quy định về công tác quản lý, phát triển đội ngũ công chức, viên chức; khai thác, quản lý các nguồn lực về đầu tư, quản lý tài sản công, đất đai, môi trường, các công trình văn hóa…; đặc biệt là các quy định về phát triển khoa học công nghệ.

Nhóm chính sách về đầu tư, tài chính - ngân sách và huy động nguồn lực giữ vai trò then chốt, mang tính đòn bẩy thể chế, quyết định khả năng hiện thực hóa các mục tiêu phát triển Thủ đô nhanh, bền vững và có sức lan tỏa vùng. Không chỉ dừng lại ở việc bổ sung ưu đãi tài chính đơn thuần, Luật Thủ đô năm 2024 đã thiết kế một không gian pháp lý linh hoạt hơn, cho phép Hà Nội chủ động hơn trong phân bổ nguồn lực, lựa chọn dự án, hình thức đầu tư và cơ chế huy động vốn.

Việc trao thêm thẩm quyền cho HĐND và UBND thành phố trong quyết định các vấn đề về đầu tư, tài chính công, ngân sách địa phương. Trong năm 2025, tổng thu ngân sách nhà nước trên địa bàn Hà Nội vượt xa dự toán và tăng mạnh so với giai đoạn 2021 - 2024.

Quy mô thu ngân sách tăng không chỉ phản ánh phục hồi và tăng trưởng kinh tế, mà còn cho thấy hiệu quả bước đầu của cơ chế tài chính đặc thù cho phép Thành phố chủ động hơn trong quản lý, khai thác nguồn thu và phân bổ ngân sách. Luật Thủ đô năm 2024 đã tạo cơ sở pháp lý để Hà Nội chủ động ưu tiên nguồn lực cho các dự án hạ tầng chiến lược, linh hoạt hơn trong điều hành ngân sách, phân bổ chi đầu tư phát triển và gắn trách nhiệm quyết định với trách nhiệm giải trình của chính quyền địa phương. Thực tiễn giai đoạn 2025 - 2026 cho thấy tỷ trọng chi đầu tư phát triển trong tổng chi ngân sách địa phương tiếp tục được duy trì ở mức cao, tập trung vào các lĩnh vực then chốt như giao thông, đô thị, chuyển đổi số và hạ tầng xã hội.

Một điểm nhấn quan trọng trong thực thi Luật Thủ đô là khả năng huy động nguồn lực ngoài ngân sách, đặc biệt là vốn đầu tư tư nhân và vốn đầu tư trực tiếp nước ngoài (FDI). Năm 2025, Hà Nội thu hút vốn FDI, mức cao nhất trong nhiều năm, phản ánh sự cải thiện rõ rệt của môi trường đầu tư - kinh doanh. Các cơ chế đặc thù về đầu tư của Luật Thủ đô kết hợp với cải cách thủ tục hành chính và phân cấp mạnh hơn cho thành phố, góp phần rút ngắn thời gian chuẩn bị và phê duyệt dự án; tăng tính ổn định và dự báo của chính sách và nâng cao niềm tin của nhà đầu tư trong và ngoài nước. (Còn nữa)

Bài viết: Đỗ Hoa
Thiết kế: Ngọc Minh

Đỗ Hoa - Ngọc Minh