Luật Đô thị đặc biệt cho TP.HCM: Chấm dứt cơ chế gỡ vướng kiểu 'sự vụ'

Ngày 4-4, UBND TP.HCM phối hợp cùng Đại học Quốc gia TP.HCM tổ chức hội thảo tham vấn chuyên gia về Dự thảo Luật Đô thị đặc biệt – Chính sách đột phá và không gian phát triển cho TP.HCM trong kỷ nguyên mới.

Ông Nguyễn Mạnh Cường, Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM chủ trì hội thảo. Đồng chủ trì có PGS.TS Trần Cao Vinh, Phó Giám đốc Đại học Quốc gia TP.HCM và PGS.TS Hoàng Công Gia Khánh, Hiệu trưởng Trường Đại học Kinh tế - Luật.

Ông Nguyễn Mạnh Cường, Ủy viên dự khuyết Trung ương Đảng, Phó Chủ tịch UBND TP.HCM, chủ trì hội thảo. Ảnh: LÊ THOA

7 định vị TP.HCM

PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình, Viện trưởng Viện Phát triển chính sách ĐHQG-HCM, Trường Đại học Kinh tế - Luật, cho rằng phải định vị lại TP.HCM trong quá trình xây dựng Luật Đô thị đặc biệt. Theo ông, sau sáp nhập, TP.HCM đã không gian phát triển lớn.

Trong khi đó, thời gian qua, các cơ chế đặc thù đã tạo thuận lợi cho TP.HCM phát triển và đạt được nhiều thành tựu nhất định. Tuy nhiên, những cơ chế đặc thù này chưa phù hợp trong bối cảnh mới của một mô hình siêu đô thị.

PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình, Viện trưởng Viện Phát triển chính sách ĐHQG-HCM, Trường Đại học Kinh tế - Luật. Ảnh: LÊ THOA

PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình nhìn nhận nếu định vị đúng TP.HCM sẽ xác lập được mô hình phát triển phù hợp. Từ đó sẽ quy hoạch được không gian phát triển tương thích, kiến tạo những thể chế phù hợp, trong đó hình thành nên Luật Đô thị đặc biệt.

Cụ thể, nếu trước đây TP.HCM được gọi là đầu tàu hay cực tăng trưởng, thì bây giờ nên định vị là trung tâm tổ chức, điều phối nguồn lực chiến lược của vùng và quốc gia.

Nếu định vị được như vậy, chúng ta sẽ có cơ sở khoa học để lập luận với Trung ương, Quốc hội rằng TP.HCM phát triển vì cả nước và cả nước phải đồng hành cùng TP.HCM. Điều này có nghĩa hướng tới việc tăng tỉ lệ ngân sách giữ lại, không phải chỉ cho TP.HCM mà là cho cả vùng. Nhờ đó, TP sẽ có quỹ đầu tư hạ tầng liên vùng rất thuận lợi.

Ông nhìn nhận cần định vị TP.HCM là hạt nhân của nền kinh tế tri thức, trung tâm nghiên cứu khoa học và hệ sinh thái đổi mới sáng tạo quốc gia. Qua đó, sẽ chuyển từ kinh tế tri thức để tạo ra giá trị gia tăng, làm nền tảng phát triển.

TP cũng sẽ là cực hội nhập quốc tế, đầu mối định vị quốc gia trong không gian kinh tế toàn cầu, hướng đến việc sánh vai với các đô thị trên thế giới, vì vậy phải có những thể chế mang tính vượt trội.

Đồng thời, TP cần xác định mình là trung tâm phát triển kinh tế tư nhân, doanh nghiệp khởi nghiệp, cũng như doanh nghiệp quốc gia. Bởi vì đây chính là truyền thống, sự đi đầu của TP trong thời kỳ đổi mới.

Hội thảo nhận được sự quan tâm của đông đảo chuyên gia, nhà khoa học. Ảnh: LÊ THOA

Bên cạnh đó, TP định vị theo hướng là đô thị có khả năng chống chịu cao trước những rủi ro tự nhiên và xã hội, đặc biệt là các rủi ro về y tế, dịch bệnh, an ninh năng lượng và an ninh lương thực. Phải lấy con người và chất lượng làm trung tâm; phải xác định thước đo quan trọng nhất chính là chất lượng cuộc sống.

“Tổng thể lại các định vị trên sẽ không thể thành công nếu không có định vị thứ bảy. Đó là chúng ta phải có một “sandbox” – phòng thí nghiệm chính sách để xây cơ chế vượt qua khuôn khổ pháp luật hiện hành, giúp TP có một chiếc áo đủ rộng, phù hợp với một siêu đô thị” – PGS.TS Đỗ Phú Trần Tình bày tỏ.

Các nghị quyết chỉ mang tính sự vụ

PGS.TS Trần Hoàng Ngân, Chủ tịch Hội đồng tư vấn đột phá phát triển Trường Đại học Sài Gòn, nhớ lại trong một thời gian dài, Bộ Chính trị đã ban hành rất nhiều nghị quyết cho TP. Gồm: Nghị quyết 01 (năm 1982), Nghị quyết 20 (năm 2012), Nghị quyết 16 (năm 2012) và Nghị quyết 31 (năm 2022). Tuy nhiên, TP vẫn chưa phát huy được hết tiềm năng và lợi thế của mình và một trong những lý do là vướng mắc về thể chế.

PGS.TS Trần Hoàng Ngân, Chủ tịch Hội đồng tư vấn đột phá phát triển Trường Đại học Sài Gòn. Ảnh: LÊ THOA

Từ yêu cầu đó, TP đã có Nghị quyết 54/2017 để xin cơ chế đặc thù, sau đó thay thế bằng Nghị quyết 98/2023 và sau này được sửa đổi, bổ sung bằng Nghị quyết 260/2025.

Bên cạnh ba nghị quyết này, vướng đến đâu Quốc hội lại ra nghị quyết tháo gỡ đến đó. Ví dụ, để làm tuyến đường sắt đô thị nhanh hơn, Quốc hội có Nghị quyết 188. Để tháo gỡ cho các dự án “trùm mền”, “đắp chiếu” lâu năm, Quốc hội có Nghị quyết 170 và sau đó là Nghị quyết 265.

“Có quá nhiều nghị quyết để tháo gỡ các điểm nghẽn, nhưng mang tính sự vụ, ngắn hạn. Cái TP cần là một thể chế ổn định lâu dài. Đó là lý do chúng ta cần thiết có một đạo luật cho TP” – PGS.TS Trần Hoàng Ngân nói.

Toàn cảnh hội thảo. Ảnh: LÊ THOA

Từ đó, ông đề xuất phải tổng kết các Nghị quyết 54, 98, 260 để xem vướng mắc gì. Luật ra đời phải giải quyết được các điểm nghẽn, tồn đọng, vướng mắc của các nghị quyết nêu trên.

Đồng thời, phải khai thác, phát triển được các động lực tăng trưởng của TP sau khi sáp nhập. Cụ thể như kinh tế biển, trung tâm logistics, khu thương mại tự do, khu công nghệ cao, khu công nghiệp sinh thái, trung tâm tài chính quốc tế… Đồng thời, phải tận dụng được các nghị quyết trụ cột, chiến lược của Bộ Chính trị vào luật cho TP.HCM.

Khôi phục tinh thần dám nghĩ, dám làm

TS Huỳnh Thế Du, Trường Chính sách công và quản lý Fulbright, nhìn nhận trong gần một thập niên qua, dù đã được trao các cơ chế nhưng có vẻ như chưa đủ vượt trội, chưa tạo ra được động lực và sự tăng trưởng cho TP.HCM.

Nhìn lại khoảng năm, khi TP.HCM dám “phá rào, “vượt khung” và chính những thể chế phi chính thức vô cùng nổi trội đó đã tạo ra sức bật cho TP, kéo theo sự phát triển của cả nước.

TP.HCM cần một thể chế mạnh mẽ, vượt trội. Ảnh: THUẬN VĂN

Ông cho rằng thể chế chính thức chỉ là điều kiện cần. Hiện nay, TP.HCM cần một thể chế phù hợp. “Nếu cho TP.HCM quyền được làm tất cả mọi thứ như Singapore thì tôi vẫn rất quan ngại về khả năng tạo ra sức bật mới, kể cả khi không bị ràng buộc gì. Bởi vì vấn đề của TP.HCM là nằm ở cách làm, ở thể chế phi chính thức chứ không phải do thể chế chính thức. Suốt thời gian qua, chúng ta cứ loay hoay với thể chế chính thức. Từ Nghị quyết 54 đến Nghị quyết 98, con đường phát triển của TP dường như vẫn chậm hơn so với bình quân cả nước” – TS Du nói.

Do vậy, song song với việc xin ban hành Luật Đô thị đặc biệt, TP.HCM cần đặc biệt chú trọng hơn vào thể chế phi chính thức. Nếu áp dụng nguyên lý Pareto (quy luật 80/20), thể chế phi chính thức có thể đóng góp đến 80% vào động lực làm việc và sự đổi mới sáng tạo, trong khi thể chế chính thức chỉ chiếm khoảng 20%.

Tuy nhiên, TS Huỳnh Thế Du cho rằng thời gian qua chúng ta đang làm điều ngược lại, tức dành đến 80% cho việc chỉ có khả năng tạo ra 20% kết quả.

“Câu chuyện làm thế nào để TP khôi phục lại tinh thần dám nghĩ, dám làm như thời điểm năm 1992 thì lại chưa được bàn thảo nhiều” – ông nói và cho rằng việc có Luật Đô thị đặc biệt là điều kiện cần, nhưng TP phải xây dựng được thể chế phi chính thức để tạo ra cách làm việc khác biệt so với hiện nay. Có như vậy, vị thế và vai trò đầu tàu của TP mới bật tăng trở lại.

PGS.TS Thái Thị Tuyết Dung, Trưởng ban Ban Thanh tra pháp chế, Đại học Quốc gia TP.HCM. Ảnh: LÊ THOA

LÊ THOA