Luật AI minh bạch - 'tấm khiên' bảo vệ quyền con người

Ngày 1.3.2026 đánh dấu một cột mốc lịch sử của ngành công nghệ Việt Nam khi Luật Trí tuệ nhân tạo (Luật AI) 2025 chính thức có hiệu lực. Giữa bối cảnh các hệ thống thuật toán đang dần thay thế con người trong nhiều quyết định trọng yếu, đạo luật này không chỉ là công cụ thúc đẩy kinh tế số mà còn là "lời cam kết" cao nhất của Nhà nước trong việc bảo vệ quyền con người, sự minh bạch và trách nhiệm giải trình trước những rủi ro từ công nghệ mới.

Sự cần thiết của một hành lang pháp lý chuyên biệt

Trước khi Luật AI được Quốc hội thông qua vào tháng 12.2025, Việt Nam đã chứng kiến sự phát triển bùng nổ nhưng tự phát của trí tuệ nhân tạo. Những công nghệ như Deepfake, các hệ thống thu thập dữ liệu trái phép và sự thiếu minh bạch của thuật toán đã gây ra không ít lo ngại cho xã hội.

Nguyên Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Thế Duy phát biểu tại Tọa đàm "AI vì nhân loại: Đạo đức và an toàn AI trong kỷ nguyên mới" diễn ra ngày 2.12.2025 trong khuôn khổ Tuần lễ Khoa học – Công nghệ VinFuture 2025

Tại lễ khai mạc tuần lễ VinFuture 2025, nguyên Thứ trưởng Bộ Khoa học và Công nghệ Bùi Thế Duy đã nhấn mạnh tầm quan trọng của việc có một đạo luật riêng biệt: "Việc xây dựng Luật Trí tuệ nhân tạo không chỉ nhằm tháo gỡ những điểm nghẽn về thể chế mà còn để định vị Việt Nam trong cuộc chơi toàn cầu. Chúng ta cần một khung khổ pháp lý đủ mạnh để vừa khuyến khích sáng tạo, vừa ngăn chặn hiệu quả những hệ lụy tiêu cực đối với quyền lợi hợp pháp của tổ chức, cá nhân."

Phân loại theo mức độ rủi ro: Kim chỉ nam của quản trị hiện đại

Điểm cốt lõi của Luật AI (số 134/2025/QH15) là cách tiếp cận quản lý dựa trên rủi ro. Thay vì áp đặt một khuôn khổ cứng nhắc cho mọi loại hình AI, luật phân chia các hệ thống thành các nhóm rủi ro khác nhau để có cơ chế giám sát tương ứng:

Nhóm rủi ro không thể chấp nhận (Bị cấm): Bao gồm các hệ thống AI thao túng hành vi tâm lý, chấm điểm xã hội (social scoring) hoặc xâm phạm đời tư trái phép.

Nhóm rủi ro cao: Áp dụng trong các lĩnh vực nhạy cảm như tư pháp, tín dụng, y tế và giáo dục. Các hệ thống này bắt buộc phải trải qua quá trình đánh giá, kiểm định nghiêm ngặt của bên thứ ba trước khi ra thị trường.

Nhóm rủi ro thấp: Các ứng dụng như trò chơi điện tử, bộ lọc spam được khuyến khích phát triển với các quy định tối giản.

Bộ trưởng Nguyễn Mạnh Hùng: "AI phải trở thành hạ tầng trí tuệ quốc gia, phục vụ nhân dân, phát triển bền vững và nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia".

Về vấn đề này, Bộ trưởng Khoa học và Công nghệ Nguyễn Mạnh Hùng đã nêu rõ quan điểm tại phiên họp Ủy ban Thường vụ Quốc hội: "Đối với các quy định về dữ liệu huấn luyện và sản phẩm do AI tạo ra, chúng tôi tiếp cận theo hướng 'luật khung' mang tính nguyên tắc. Những hệ thống AI ảnh hưởng trực tiếp đến an sinh xã hội, quyền con người sẽ bị kiểm soát chặt chẽ nhất để đảm bảo an toàn."

Gắn nhãn nội dung AI: Trả lại quyền lực cho sự thật

Một trong những quy định mang tính đột phá của Luật AI 2025 là nghĩa vụ minh bạch thông tin. Theo Điều 15 của Luật, mọi nội dung (hình ảnh, âm thanh, video) do hệ thống AI tạo ra và cung cấp cho công chúng bắt buộc phải có dấu hiệu nhận biết rõ ràng.

Đặc biệt, các nội dung mang tính chất giả mạo gây nhầm lẫn (Deepfake) phải được gán nhãn bắt buộc với các tiêu chuẩn kỹ thuật không thể tẩy xóa. Điều này giúp bảo vệ công chúng trước các chiến dịch tin giả và hành vi lừa đảo xuyên biên giới.

PGS.TS Bùi Hoài Sơn, Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội phát biểu tại buổi thảo luận tổ ngày 21.11.2025 về Luật Trí tuệ nhân tạo

Trong một diễn đàn về văn hóa AI, PGS.TS Bùi Hoài Sơn - Ủy viên Thường trực Ủy ban Văn hóa, Giáo dục của Quốc hội - nhận định: "Việc gắn nhãn nội dung AI không chỉ là vấn đề kỹ thuật mà là vấn đề văn hóa và đạo đức. Người dân có quyền được biết họ đang giao tiếp với người hay máy. Đây là nền tảng để xây dựng một xã hội số lành mạnh, tôn trọng sự thật và bản sắc dân tộc."

Trách nhiệm giải trình: Khẳng định vai trò trung tâm của con người

Điều 4 của Luật AI 2025 khẳng định nguyên tắc xuyên suốt: Lấy con người làm trung tâm. Luật nhấn mạnh AI chỉ là công cụ hỗ trợ, không thay thế thẩm quyền và trách nhiệm giải trình của con người. Mọi quyết định trọng yếu ảnh hưởng đến quyền công dân phải có cơ chế để con người giám sát, can thiệp và bồi thường trong trường hợp xảy ra sai sót.

Dùng AI xúc phạm người khác có thể bị phạt tới 5 năm tù giam - Ảnh minh họa

Luật cũng lần đầu tiên đưa ra khái niệm "Bồi thường thiệt hại đối với hệ thống AI rủi ro cao" tương tự như cơ chế đối với nguồn nguy hiểm cao độ trong Bộ luật Dân sự. Điều này buộc các đơn vị phát triển và vận hành AI phải cẩn trọng tối đa.

António Guterres - Tổng thư ký Liên Hợp Quốc - trong một thông điệp gửi tới các quốc gia đang xây dựng luật AI (bao gồm Việt Nam) đã khẳng định: "Quản trị AI phải dựa trên Hiến chương Liên Hợp Quốc và Tuyên ngôn Quốc tế về Nhân quyền. Chúng ta phải đảm bảo rằng các hệ thống tự động không bao giờ có tiếng nói cuối cùng trong những vấn đề ảnh hưởng đến sự sống, cái chết hoặc tương lai của một cá nhân."

Khơi thông nguồn lực phát triển kinh tế số

Song song với việc quản lý, Luật AI 2025 cũng mở ra những cơ chế ưu đãi đặc biệt để thúc đẩy công nghiệp AI. Luật quy định về việc thành lập Quỹ Phát triển AI quốc gia và cơ chế thử nghiệm có kiểm soát (Sandbox) để các doanh nghiệp startup có không gian đổi mới mà không lo ngại về các rào cản pháp lý ban đầu.

Ông Brad Smith - Chủ tịch Tập đoàn Microsoft - trong chuyến thăm và làm việc tại Việt Nam về chiến lược AI, đã nhận xét: "Việt Nam đang đi đúng hướng khi sớm ban hành Luật AI. Việc có một khung pháp lý rõ ràng ngay từ đầu sẽ giúp các tập đoàn công nghệ lớn như chúng tôi tự tin đầu tư và chuyển giao công nghệ, vì chúng tôi biết rõ các giới hạn an toàn và tiêu chuẩn minh bạch mà Chính phủ yêu cầu".

Một kỷ nguyên mới đầy trách nhiệm

Luật AI 2025 chính thức có hiệu lực từ ngày 1.3.2026 không chỉ đơn thuần là một văn bản pháp lý, mà là nền móng để Việt Nam xây dựng một nền kinh tế số an toàn, bền vững. Với "luật chơi" minh bạch, chúng ta không chỉ bảo vệ được quyền con người trước những tác động tiêu cực của thuật toán, mà còn tạo ra niềm tin để xã hội sẵn lòng đón nhận AI như một người cộng sự đắc lực nhất.

Đúng như tinh thần của đạo luật này: Công nghệ có thể vô hạn, nhưng đạo đức và trách nhiệm của con người phải luôn có giới hạn kiểm soát.

Nam Phong