Loại bỏ các điều kiện kinh doanh không cần thiết (*): Lắng nghe tiếng nói thực tiễn

Trao đổi với phóng viên Báo Người Lao Động, chuyên gia kinh tế, TS Lê Bá Chí Nhân nhìn nhận đợt rà soát, cắt giảm thủ tục hành chính và điều kiện kinh doanh mà Chính phủ đang triển khai ngay trong tháng này mang tính chất bản lề chiến lược đối với môi trường đầu tư - kinh doanh giai đoạn mới. Đây không chỉ là cải cách kỹ thuật thông thường, mà là yêu cầu cấp bách để tháo gỡ "điểm nghẽn thể chế" đã tích tụ nhiều năm.

Đẩy mạnh cơ chế hậu kiểm

Theo chuyên gia này, phần lớn các thủ tục hiện nay không xuất phát từ nhu cầu thực tiễn mà từ tư duy quản lý "tiền kiểm" truyền thống. Cụ thể, nhà nước có xu hướng kiểm soát doanh nghiệp (DN) trước khi cho phép hoạt động, thay vì để DN tự do kinh doanh và quản lý bằng cơ chế hậu kiểm, truy xuất nguồn gốc rõ ràng cùng chế tài xử phạt nghiêm minh khi vi phạm. "Tư duy tiền kiểm khiến số lượng ngành nghề kinh doanh có điều kiện và các điều kiện kinh doanh ngày càng gia tăng theo thời gian" - ông nói.

Hệ quả không chỉ dừng ở việc gây bức xúc cho cộng đồng DN mà còn làm suy giảm năng lực cạnh tranh quốc gia. DN phải mất nhiều thời gian và chi phí để xin giấy phép, chứng nhận, chịu kiểm tra chồng chéo, dẫn đến chậm đưa sản phẩm ra thị trường, tăng giá thành và giảm động lực đổi mới sáng tạo. Trong khi đó, nhiều nền kinh tế trong khu vực đã chuyển mạnh sang mô hình quản lý dựa trên rủi ro và số hóa toàn bộ quy trình hành chính từ nhiều năm trước.

Để cải cách thực chất, ông đề nghị cần thực hiện 3 yêu cầu cấp bách. Trước hết là rà soát toàn bộ danh mục ngành nghề kinh doanh có điều kiện theo hướng loại bỏ tối đa. Nguyên tắc cốt lõi là DN được quyền kinh doanh những gì pháp luật không cấm, thay vì phải xin phép cho hầu hết hoạt động. "Nhiều lĩnh vực đã chuyển sang công nghệ số và truy xuất dữ liệu điện tử nhưng điều kiện kinh doanh vẫn mang tính thủ công, lạc hậu" - ông nói.

Thứ hai là chuyển đổi triệt để phương thức quản lý từ tiền kiểm sang hậu kiểm. Đây là điểm then chốt của cải cách. Chẳng hạn trong lĩnh vực an toàn thực phẩm, thay vì yêu cầu DN xin nhiều loại giấy xác nhận trước khi lưu thông hàng hóa, cơ quan quản lý cần xây dựng hệ thống giám sát, truy xuất nguồn gốc điện tử, kết hợp kiểm tra đột xuất và xử phạt nghiêm các vi phạm. Khi chi phí vi phạm đủ lớn, DN sẽ chủ động tuân thủ.

Thứ ba là xử lý dứt điểm tình trạng chồng chéo thẩm quyền giữa các cơ quan quản lý. Cần xác định rõ một đầu mối chịu trách nhiệm chính, tránh tình trạng nhiều cơ quan cùng quản lý nhưng không rõ trách nhiệm.

Hoạt động xuất khẩu của nhiều doanh nghiệp từng bị ách tắc hồi đầu năm 2026 do vướng Nghị định số 46/2026/NĐ-CP về hướng dẫn thi hành Luật An toàn thực phẩm. Ảnh: MINH PHONG

Đặc biệt, vai trò giám sát thể chế của Quốc hội rất quan trọng, bởi nhiều điều kiện kinh doanh đang nằm rải rác trong các văn bản luật. "Nếu cải cách được triển khai quyết liệt và đồng bộ, sẽ tạo tác động tích cực đến tăng trưởng kinh tế, nâng cao năng lực cạnh tranh quốc gia và củng cố niềm tin của cộng đồng DN" - TS Lê Bá Chí Nhân nhấn mạnh.

TS Huỳnh Thanh Điền, chuyên gia kinh tế, giảng viên Trường Đại học Nguyễn Tất Thành, cũng cho rằng cơ quan quản lý cần chuyển mạnh từ tiền kiểm sang hậu kiểm, một định hướng đã được nhấn mạnh trong Nghị quyết 68-NQ/TW của Bộ Chính trị và Nghị quyết 198/2025/QH15 của Quốc hội về phát triển kinh tế tư nhân. Theo ông, việc thể chế hóa quyết liệt tinh thần này sẽ giúp khơi thông động lực cho khu vực tư nhân, giảm chi phí tuân thủ và thúc đẩy dòng vốn vào sản xuất.

Để xử lý dứt điểm tình trạng "giấy phép con", ông cho rằng cơ quan quản lý chỉ cần trả lời câu hỏi sau khi cấp giấy phép (về PCCC, môi trường, cấp phép xây dựng…) có thể tin rằng người được cấp sẽ tuân thủ mà không cần (hoặc rất ít) hậu kiểm không? Bởi, nếu cấp phép xong mà vẫn phải kiểm tra lại như cũ, thì giấy phép đó chỉ làm tăng chi phí, tạo rào cản chứ không làm giảm rủi ro thực chất. "Trong nhiều trường hợp, có thể không cần cấp phép mà thay bằng cơ chế công bố tiêu chuẩn rõ ràng để DN tự tuân thủ, tự chịu trách nhiệm và thông báo cho cơ quan quản lý. Nhà nước chuyển sang vai trò giám sát, kiểm tra khi cần thiết. Giấy phép chỉ thực sự có ý nghĩa khi thay thế được khâu hậu kiểm, thay vì trở thành một bước thủ tục bổ sung" - TS Huỳnh Thanh Điền nhấn mạnh.

Cần sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp

Từ góc độ DN, ông Mai Minh Vương - Chủ tịch HĐQT Công ty CP Nhất Phong Vận, Phó Chủ tịch Hội Doanh nhân trẻ Đà Nẵng - cho rằng cải cách thủ tục hành chính và cắt giảm điều kiện kinh doanh sẽ mang lại nhiều lợi ích thiết thực, giúp DN vận hành linh hoạt, hiệu quả hơn.

Theo ông Vương, việc giảm bớt rào cản hành chính trước hết giúp DN chủ động hơn trong sản xuất - kinh doanh, nhanh chóng thích ứng với biến động thị trường. Đặc biệt, cần loại bỏ các "giấy phép con", bởi hiện nay nhiều hoạt động muốn triển khai đều phải làm thủ tục đăng ký, bổ sung ngành nghề, khiến tiến độ bị kéo dài.

"Nếu đơn giản hóa quy định, DN có thể triển khai kế hoạch ngay, không phải chờ quy trình xin phép phức tạp. Việc cắt giảm điều kiện kinh doanh cũng giúp rút ngắn thời gian thực hiện dự án, tiết kiệm chi phí và nâng cao hiệu quả hoạt động. Bên cạnh đó, chuyển đổi số được xem là yếu tố then chốt trong cải cách, giúp rút ngắn thời gian xử lý thủ tục, tạo thuận lợi cho người dân và DN" - ông nói.

Ông Vương cũng nhấn mạnh cần có sự phối hợp đồng bộ giữa các cấp chính quyền. Cải cách chỉ hiệu quả khi bộ máy vận hành thống nhất, tránh chồng chéo, thiếu liên thông.

Ở góc độ hiệp hội ngành nghề, TS Nguyễn Xuân Dương, Chủ tịch Hội Chăn nuôi Việt Nam, cho rằng việc cắt giảm, loại bỏ các điều kiện chăn nuôi là cần thiết, nhưng quan trọng hơn là phải thiết kế lại cách làm. Thực tế, nhiều thủ tục dù đã được cắt giảm trên giấy tờ nhưng khi triển khai vẫn chưa đi vào cuộc sống.

Theo đó, ông kiến nghị cần xây dựng cách tiếp cận phù hợp với mô hình phân cấp giữa trung ương và địa phương. Trung ương tập trung hoàn thiện thể chế, chính sách và tăng cường giám sát; còn việc tổ chức thực hiện nên giao cho chính quyền địa phương. Tuy nhiên, thực tế cho thấy dù đã phân cấp, nhiều thủ tục vẫn ách tắc do chưa có sự đồng bộ trong cách triển khai.

"Một trong những bất cập là hệ thống kết nối, đặc biệt là cổng điện tử giữa bộ, ngành và địa phương chưa đồng bộ. Dù thủ tục đã đưa lên cơ chế một cửa nhưng do không liên thông, hồ sơ vẫn bị tồn đọng, có trường hợp kéo dài hàng tháng. Bên cạnh đó, công tác tập huấn cho địa phương khi nhận chuyển giao nhiệm vụ chưa được thực hiện bài bản, ảnh hưởng đến năng lực xử lý" - ông dẫn chứng và cho biết thêm hạ tầng công nghệ thông tin giữa trung ương và địa phương chưa được đầu tư đồng bộ cũng dẫn đến ách tắc trong xử lý thủ tục.

Từ thực tế này, ông Dương kiến nghị Chính phủ song song với đơn giản hóa thủ tục, cần thiết kế lại cách làm phù hợp với hệ thống tổ chức mới. Trung ương cần mạnh dạn phân quyền, còn địa phương phải chuẩn bị đầy đủ điều kiện để thực hiện. Nếu không, người dân và DN sẽ tiếp tục là đối tượng chịu thiệt khi vướng thủ tục.

"Cải cách thể chế và thủ tục hành chính cần được đẩy mạnh hơn nữa. Chỉ khi giảm được chi phí sản xuất, ngành chăn nuôi mới có thể mở rộng quy mô, nâng cao năng lực cạnh tranh và hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm sản xuất của khu vực và thế giới" - Chủ tịch Hội Chăn nuôi Việt Nam bày tỏ.

(*) Xem Báo Người Lao Động từ số ra ngày 14-4

THÁI PHƯƠNG - LÊ THÚY - BÍCH VÂN