Liệu ông Trump có lặp lại sai lầm 'chết người' của ChurChill?

Trong nhiều cuộc chiến lớn của thế kỷ 20, những bước ngoặt quan trọng lại diễn ra ở những nơi rất hẹp trên bản đồ.

Năm 2026, câu chuyện đó dường như lặp lại tại eo biển Hormuz. Tuyến đường này chỉ rộng vài chục km ở điểm hẹp nhất, nhưng lại gánh khoảng 1/5 lượng dầu tiêu thụ toàn cầu. Khi Iran siết kiểm soát dòng tàu qua lại, tác động lập tức lan ra thị trường năng lượng, khiến giá dầu biến động và làm dấy lên lo ngại suy thoái.

Washington vì thế đứng trước một lựa chọn quen thuộc trong lịch sử: dùng sức mạnh để phá vỡ điểm nghẽn, hay tìm một cách tiếp cận khác.

Gallipoli để lại cái giá quá đắt

Tháng 2/1915, Anh cùng Pháp mở chiến dịch tấn công eo biển Dardanelles, tuyến đường chiến lược nối Biển Đen với Địa Trung Hải. Khi đó, Đế chế Ottoman kiểm soát hoàn toàn khu vực này.

Winston Churchill, lúc ấy là Bộ trưởng Hải quân Anh, tin rằng một chiến dịch hải quân kết hợp đổ bộ có thể nhanh chóng đánh bại Ottoman. Nếu thành công, phe Đồng minh sẽ mở lại tuyến tiếp tế cho Nga, từ đó thay đổi cục diện Thế chiến I.

Ngày 18/3/1915, hạm đội Anh - Pháp tiến vào eo biển. Kết quả đến rất nhanh theo hướng bất lợi. Nhiều tàu chiến bị đánh chìm bởi thủy lôi cùng hỏa lực từ bờ. Kế hoạch hải quân thất bại chỉ sau một ngày.

Eo biển Dardanelles, một vùng biển nội địa nằm giữa biển Aegean và biển Đen, là nơi diễn ra một trong những thảm họa lớn nhất của Thế chiến thứ nhất. Đồ họa: Wikipedia

Tháng 4/1915, quân Đồng minh chuyển sang đổ bộ lên bán đảo Gallipoli. Cuộc chiến kéo dài suốt nhiều tháng trong địa hình dốc, hẹp, dễ phòng thủ. Ưu thế về hỏa lực không phát huy được hiệu quả như dự tính.

Đến tháng 1/1916, chiến dịch kết thúc bằng việc rút quân. Hơn 130.000 người thiệt mạng. Khoảng 44.000 binh sĩ Đồng minh tử trận, phía Ottoman chịu tổn thất lớn hơn với ít nhất 86.000 người.

Thất bại này khiến Churchill phải rời vị trí. Nga tiếp tục bị cô lập về đường biển, góp phần làm trầm trọng thêm khủng hoảng nội bộ, dẫn tới biến động năm 1917.

Ở phía bên kia, chiến thắng tại Gallipoli trở thành nền tảng cho sự trỗi dậy của Mustafa Kemal Ataturk. Ký ức về việc bảo vệ eo biển gắn liền với bản sắc quốc gia Thổ Nhĩ Kỳ.

Bài học hiện lên khá rõ. Một eo biển luôn gắn với lợi ích sống còn của quốc gia kiểm soát. Khi yếu tố đó được kích hoạt, mọi phép tính quân sự trở nên khó đoán.

Hormuz đẩy Washington vào thế khó

Hơn một thế kỷ sau, Hormuz đặt ra bài toán tương tự với cấu trúc quen thuộc.

Iran coi eo biển này là đòn bẩy chiến lược. Quyền kiểm soát dòng tàu mang lại cho Tehran khả năng gây sức ép vượt xa quy mô kinh tế.

Các phương án mà Iran có thể sử dụng đã được xây dựng trong nhiều năm. Thủy lôi có thể khiến tàu thương mại chùn bước. Tên lửa chống hạm tạo ra rủi ro lớn trong phạm vi hẹp. Máy bay không người lái giúp duy trì áp lực liên tục. Các nhóm tàu nhỏ hoạt động linh hoạt trong vùng nước nông.

Những công cụ này từng được Iran thử nghiệm trong các cuộc tập trận từ đầu thập niên 2010. Trong không gian hẹp của Hormuz, chúng đủ sức khiến đối thủ phải duy trì chi phí rất lớn nếu muốn kiểm soát tuyến đường.

Đây là dạng chiến tranh phi đối xứng mà bên yếu có thể kéo dài cuộc chơi. Một bên tìm kiếm kết quả nhanh. Bên còn lại chấp nhận tiêu hao theo thời gian.

Sự khác biệt đó khiến xung đột khó kết thúc trong ngắn hạn.

Một lối đi khác

Sau Thế chiến I, các eo biển của Thổ Nhĩ Kỳ được quốc tế hóa theo Hiệp ước Lausanne năm 1923. Tuy nhiên, đến giữa thập niên 1930, Ankara cho rằng cơ chế này không còn phù hợp với nhu cầu an ninh.

Năm 1936, Công ước Montreux được ký kết với sự tham gia của 10 quốc gia, trong đó có Anh, Pháp, Liên Xô. Văn kiện này trao lại quyền kiểm soát các eo biển cho Thổ Nhĩ Kỳ, đồng thời bảo đảm tàu thương mại được lưu thông trong thời bình.

Tượng đài Dur Yolcu tưởng niệm những người lính đã hy sinh tại Gallipoli trong Thế chiến I (ở giữa ảnh) nhìn từ ngoài khơi eo biển Dardanelles. Ảnh: Worldatlas

Điểm đáng chú ý nằm ở sự cân bằng lợi ích. Thổ Nhĩ Kỳ có quyền bảo vệ an ninh. Hoạt động thương mại vẫn được duy trì. Trong thời chiến, Ankara có thể hạn chế tàu quân sự.

Cơ chế này tồn tại đến hiện tại. Trong xung đột Nga - Ukraine, Thổ Nhĩ Kỳ viện dẫn Montreux để kiểm soát việc di chuyển của tàu chiến qua eo biển.

Bài học từ năm 1936 cho thấy một tuyến đường chiến lược chỉ có thể ổn định khi lợi ích của quốc gia kiểm soát được thừa nhận trong một khuôn khổ rõ ràng.

Hormuz hôm nay mang nhiều điểm tương đồng với các ví dụ trong lịch sử. Một bên nắm ưu thế quân sự. Một bên nắm lợi thế địa lý. Một bên tìm kiếm kết quả nhanh. Bên còn lại sẵn sàng kéo dài cuộc chơi.

Trong bối cảnh đó, lựa chọn của Washington không dừng ở việc mở tuyến đường. Bài toán nằm ở cách tiếp cận đối thủ.

Nếu tin rằng sức mạnh có thể giải quyết nhanh chóng, nguy cơ lặp lại những sai lầm trong quá khứ là điều khó tránh. Lịch sử đã nhiều lần cho thấy những điểm hẹp trên bản đồ có thể kéo theo hệ lụy rất lớn.

Iran tuyên bố bắn hạ tiêm kích đối phương trên eo biển Hormuz IRGC cũng công bố một video được cho là ghi lại khoảnh khắc một tiêm kích "của đối phương" bị tấn công ở phía nam đảo Qeshm và rơi xuống biển. Tuy nhiên, quân đội Mỹ đã bác bỏ thông tin này.

Anh Nguyễn