Ý tưởng thu phí tàu qua eo biển Hormuz nhìn từ lăng kính luật quốc tế

Eo biển Hormuz, tuyến đường nối Vịnh Ba Tư với Vịnh Oman, đã thu hút sự chú ý toàn cầu kể từ khi Israel và Mỹ bắt đầu chiến dịch quân sự ở Iran vào tháng 2.

Trước khi giao tranh nổ ra, tuyến đường này cho tàu thuyền qua lại miễn phí. Eo biển do Iran và Oman cùng quản lý, không thuộc nhóm vùng biển quốc tế.

Sau các cuộc tấn công của Mỹ và Israel, Iran đáp trả bằng cách tấn công các tàu buôn mà Tehran coi là “kẻ thù”, khiến hoạt động lưu thông ở eo biển Hormuz gần như bị đình trệ hoàn toàn.

Trong khuôn khổ thỏa thuận ngừng bắn mà Mỹ và Iran đạt được hôm 7-4, Tehran đã công bố các điều khoản chính thức sẽ định hướng việc kiểm soát eo biển trong thời gian tới. Mỹ chưa trực tiếp công nhận các điều khoản này trước thềm các cuộc đàm phán tại Pakistan. Tuy nhiên, các nhà phân tích cho rằng việc Tehran tiếp tục kiểm soát eo biển sẽ không được Washington cũng như nhiều quốc gia khác ủng hộ.

Một tàu chở dầu đi qua eo biển Hormuz ngày 8-4. Ảnh: SHADI J H ALASSAR/ANADOLU AGENCY

Ai đang kiểm soát eo biển?

Hôm 7-4, Ngoại trưởng Iran - ông Abbas Aragchi nói rằng Iran sẽ cho phép tàu thuyền đi qua eo biển an toàn trong thời gian ngừng bắn, với sự “phối hợp cùng Lực lượng Vũ trang Iran và có tính đến các hạn chế kỹ thuật”.

Đến ngày 8-4, Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) đã công bố một bản đồ eo biển, chỉ ra tuyến đường an toàn mà tàu thuyền phải tuân theo. Bản đồ này dường như hướng các tàu đi lệch lên phía bắc, gần bờ biển Iran hơn, thay vì tuyến đường truyền thống sát bờ Oman.

IRGC cho biết tất cả các tàu phải sử dụng bản đồ mới để di chuyển do “nguy cơ tồn tại nhiều loại thủy lôi chống hạm trong khu vực luồng giao thông chính”. Hiện chưa rõ Iran có thu phí trong thời gian ngừng bắn hay không.

Tuy nhiên, Tổng thống Trump hôm 7-4 nói rằng Mỹ sẽ “hỗ trợ xử lý tình trạng ùn tắc giao thông” tại eo biển và quân đội Mỹ sẽ “tiếp tục hiện diện” trong suốt quá trình đàm phán.

Ông Trump đăng trên mạng xã hội Truth Social hôm 9-4 rằng eo biển sẽ “mở và an toàn”, đồng thời khẳng định binh sĩ Mỹ sẽ không rời khu vực và cảnh báo sẽ nối lại các cuộc tấn công nếu đàm phán không đạt kết quả.

Hiện chưa rõ mức độ quân đội Mỹ đang điều phối hoạt động tại eo biển ra sao.

Chuyên gia hàng hải C. Uday Bhaskar tại Ấn Độ nói với kênh Al Jazeera rằng vẫn còn rất nhiều “bất định” về việc tàu nào được phép đi qua eo biển, và từ khi lệnh ngừng bắn có hiệu lực, chỉ có khoảng từ 3 đến 5 tàu đã đi qua khu vực này.

Kế hoạch 10 điểm của Iran ảnh hưởng thế nào đến eo biển?

Trong các yêu cầu chính của kế hoạch 10 điểm, Tehran đề nghị Mỹ và Israel chấm dứt vĩnh viễn mọi cuộc tấn công nhằm vào Iran và các đồng minh, dỡ bỏ toàn bộ các lệnh trừng phạt, đồng thời cho phép Iran duy trì quyền kiểm soát eo biển Hormuz. Kế hoạch này chưa được công bố đầy đủ, nhưng được xem là điểm khởi đầu cho các cuộc đàm phán.

Truyền thông đưa tin rằng nước này đang cân nhắc phương án thu phí lên tới 2 triệu USD mỗi tàu, và khoản phí này có thể được chia sẻ với Oman - quốc gia nằm ở phía đối diện eo biển. Một số nguồn tin khác cho rằng Iran có thể áp dụng mức phí 1 USD cho mỗi thùng dầu được vận chuyển qua đây.

Theo tin từ truyền thông, nguồn thu này sẽ được sử dụng để tái thiết cơ sở hạ tầng quân sự và dân sự bị hư hại sau các cuộc không kích của Mỹ và Israel.

Tuy nhiên, Oman đã bác bỏ ý tưởng này. Bộ trưởng Giao thông Oman - ông Said Al-Maawali cho biết Oman trước đó đã “ký kết đầy đủ các thỏa thuận vận tải hàng hải quốc tế”, trong đó không cho phép việc thu phí như vậy.

Vị trí của eo biển Hormuz trên bản đồ. Ảnh: Al Jazeera

Quy định của luật quốc tế gì về thu phí tàu thuyền

Những người chỉ trích kế hoạch thu phí eo biển Hormuz cho rằng điều này vi phạm luật pháp quốc tế về bảo đảm quyền đi lại an toàn trên biển và không nên được đưa vào thỏa thuận ngừng bắn cuối cùng. Công ước Liên Hợp Quốc (LHQ) về Luật Biển (UNCLOS) quy định không được áp đặt các khoản thu đối với tàu thuyền đi qua các eo biển quốc tế hoặc vùng biển lãnh hải.

Luật này cho phép các quốc gia ven biển thu phí đối với các dịch vụ cung cấp, như hỗ trợ hàng hải hoặc sử dụng cảng, nhưng không được thu phí chỉ vì quyền đi qua.

Tuy nhiên, cả Mỹ và Iran đều chưa phê chuẩn công ước này.

Ngay cả khi đã phê chuẩn, vẫn có thể tồn tại những cách vận dụng linh hoạt quy định. Chuyên gia Bhaskar nói với Al Jazeera rằng nếu Iran chuyển sang thu phí cho hoạt động rà phá thủy lôi và bảo đảm an toàn hàng hải, thì điều đó có thể được chấp nhận theo luật biển.

Trong lịch sử gần đây, chưa có tiền lệ nào về việc các quốc gia chính thức đánh thuế đối với hoạt động đi lại qua các eo biển hoặc tuyến đường thủy quốc tế.

Vào tháng 10-2024, một báo cáo của Hội đồng Bảo an LHQ cáo buộc nhóm vũ trang Houthis (Yemen) đã thu “phí trái phép” từ các công ty vận tải để cho phép tàu thuyền đi qua Biển Đỏ và eo biển Bab al-Mandeb.

Tuần trước, một cố vấn cấp cao của Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei còn gợi ý rằng lực lượng Houthis có thể tiếp tục phong tỏa tuyến vận tải qua Bab al-Mandeb trong bối cảnh cuộc chiến nhằm vào Iran.

Các quốc gia có thể phản ứng thế nào nếu bị thu phí tại eo biển Hormuz?

Việc thu phí đối với tàu thuyền đi qua eo biển Hormuz nếu xảy ra nhiều khả năng sẽ tác động mạnh nhất đến các quốc gia sản xuất dầu khí ở vùng Vịnh, nhưng hiệu ứng lan tỏa cũng sẽ ảnh hưởng nhiều nước khác.

Theo các nhà phân tích, các nước vùng Vịnh - vốn đã ra tuyên bố kêu gọi mở lại tuyến hàng hải và hoan nghênh thỏa thuận ngừng bắn - vẫn sẽ phải đối mặt mức độ bất định nhất định do lo ngại Iran tiếp tục gây ảnh hưởng đến hoạt động vận tải trong khu vực trong tương lai.

Trước khi thỏa thuận ngừng bắn được công bố, Bahrain đã đề xuất một dự thảo nghị quyết tại Hội đồng Bảo an LHQ, kêu gọi các nước thành viên phối hợp để cùng mở lại tuyến đường bằng “mọi biện pháp cần thiết”. Nghị quyết này được Qatar, UAE, Saudi Arabia, Kuwait và Jordan ủng hộ. Ngày 7-4, có 11/15 thành viên Hội đồng Bảo an bỏ phiếu tán thành.

Tuy nhiên, Nga và Trung Quốc đã phủ quyết dự thảo, cho rằng văn bản này thiên lệch chống Iran và không đề cập các cuộc tấn công ban đầu của Mỹ và Israel nhằm vào Iran.

Ở ngoài khu vực, các nhà quan sát nhận định Mỹ khó có thể chấp nhận việc Iran áp đặt thu phí vô thời hạn tại eo biển Hormuz trong các cuộc đàm phán sắp tới.

Một khoản phí để đi qua eo biển Hormuz “sẽ không phù hợp với quan điểm của Tổng thống Mỹ Donald Trump về việc tuyến đường cần mở cho tất cả các bên”, GS Amin Saikal tại Đại học Quốc gia Úc nhận định.

Các cường quốc khác cũng đã bày tỏ sự phản đối. Trước khi thỏa thuận ngừng bắn có hiệu lực, Anh đã bắt đầu thảo luận với 40 quốc gia nhằm tìm cách mở lại eo biển.

Tuy nhiên, thực tế trên thực địa có thể dẫn đến một kịch bản khác: các chủ tàu đang thiệt hại hàng triệu USD mỗi ngày khi tàu bị mắc kẹt sẽ tìm cách đưa tàu rời khỏi khu vực nhanh nhất và an toàn nhất, theo các chuyên gia. Vì vậy, ít nhất trong ngắn hạn, họ có nhiều khả năng sẽ chấp nhận các điều kiện của Iran.

“Nếu tôi là chủ một tàu chở dầu siêu lớn nặng khoảng 300.000 tấn, trị giá có thể lên tới 250 triệu USD tôi sẽ tin nếu Iran nói rằng đã rải thủy lôi” - ông Bhaskar nói.

THẢO VY