Ký vội trên bàn tiệc, khó nhọc với hòa bình Mỹ - Iran

Khi Tổng thống Mỹ Donald Trump chuẩn bị dùng bữa tối tại cung điện Versailles ở Pháp hôm 17/6, ông bất ngờ yêu cầu ký bản ghi nhớ với Iran trên giấy ngay tại bàn tiệc. Điều này khiến ngay cả chủ nhà là Tổng thống Pháp Emmanuel Macron lẫn một số trợ lý của ông Trump đều ngạc nhiên.

Trước đó, ông Trump nhận được tin báo trên đường tới cung điện Versailles rằng bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran đã được hoàn tất. Lễ ký kết trực tiếp vốn được lên kế hoạch diễn ra hai ngày sau tại Thụy Sĩ. Phó Tổng thống Mỹ JD Vance sẽ đến ký bản ghi nhớ, đồng thời khởi động vòng đàm phán tiếp theo với Iran.

Tuy nhiên, ông Trump muốn thỏa thuận có hiệu lực ngay. Vì vậy, ông yêu cầu ký bản ghi nhớ từ xa ngay tại cung điện Versailles.

Bản ghi nhớ ký vội vã

Trong khi ông Trump và ông Macron chiêm ngưỡng vẻ đẹp cung điện Versailles trước bữa tối, Ngoại trưởng Mỹ Marco Rubio chạy đi tìm máy in để nhanh chóng in bản ghi nhớ ra giấy. Sau đó, Tổng thống ký văn bản ngay trên bàn tiệc, Tổng thống Iran Masoud Pezeshkian cũng ký kết từ xa.

Ông Trump ký bản ghi nhớ ngay trên bàn tiệc tại cung điện Versailles. Ảnh: White House.

Lễ ký đột xuất này là kết quả của cuộc chạy đua nước rút nhằm hoàn tất thỏa thuận khung giữa Mỹ và Iran, với hàng loạt bước ngoặt và những lần suýt đổ vỡ cả quá trình. Có thời điểm, toàn bộ quá trình đầy ắp sự hỗn loạn, do hai bên đều cần bảo vệ những lằn ranh đỏ của mình.

Ngay cả sau khi biên bản ghi nhớ được công khai, phía Mỹ vẫn phải nhấn mạnh giới quan sát không nên quá “câu nệ câu chữ”, bởi còn có những điều khoản thỏa thuận không được ghi trong bản ghi nhớ, nhưng đã được các bên thống nhất tại hậu trường.

Theo CNN, các nhà đàm phán Mỹ gấp rút ký kết và công bố bản ghi nhớ đã được hai bên thống nhất, mà không chờ lãnh đạo cấp cao Iran phê chuẩn nốt một số đề xuất không được công khai đề cập, là bởi họ không muốn trì hoãn thêm nữa. Cuộc chiến rất cần có lối thoát.

Vòng đàm phán tiếp hỗn loạn ngay từ đầu

Sau khi ông Trump ký bản ghi nhớ từ xa, lễ ký kết trực tiếp tại Thụy Sĩ đã bị hủy vào phút chót. Việc này không chỉ làm gián đoạn nghi thức ngoại giao mà còn khiến bước khởi đầu của vòng đàm phán tiếp theo bị đình trệ, đẩy tiến trình đàm phán vào thế bế tắc ngay từ đầu.

24 tiếng sau, cuộc gặp được nối lại, ông Vance lại “tất tả” lên đường tới Thụy Sĩ để gặp phái đoàn Iran. Những diễn biến bẻ lái liên tục cho thấy giai đoạn hai của tiến trình đàm phán nhiều khả năng vẫn gập ghềnh khó đi y như giai đoạn đầu.

Tổng thống Mỹ Donald Trump phát biểu tại Căn cứ Liên hợp Andrews, bang Maryland, Mỹ, ngày 19/6. Ảnh: Reuters.

Trong hoàn cảnh hiện tại, sau nhiều tháng tiến hành chiến sự nhưng không thể đưa lại chiến thắng quyết định, bản ghi nhớ đã ký mang lại sự nhẹ nhõm cho ông Trump, bởi ông rất muốn cuộc xung đột này kết thúc.

Chính ông Trump cũng thừa nhận các mối lo kinh tế là nguyên nhân khiến ông quyết định ký thỏa thuận với Iran. “Tôi không muốn chứng kiến một thảm họa kinh tế”, ông Trump phát biểu bên lề Hội nghị thượng đỉnh G7.

Các cố vấn Nhà Trắng từng dự đoán cuộc xung đột sẽ sớm kết thúc trước sinh nhật ông Trump, trước lễ khai mạc World Cup, trước lễ kỷ niệm 250 năm ngày lập quốc của Mỹ. Nhưng chiến tranh đã trở thành cái bóng phủ lên tất cả các sự kiện này.

Cuộc xung đột gây sức ép lên kinh tế toàn cầu cũng như tỷ lệ cử tri Mỹ ủng hộ ông Trump. “Có sự đồng thuận rộng rãi trong chính quyền ông Trump rằng nếu chiến sự tiếp diễn, mọi thứ sẽ còn tồi tệ hơn. Chúng tôi muốn kết thúc chuyện này”, một nguồn tin tham gia các cuộc thảo luận tiết lộ với CNN.

Theo The Conversation, các điều khoản trong bản ghi nhớ cho thấy Washington cuối cùng đã phải đàm phán với Tehran với tư cách một quốc gia có chủ quyền bình đẳng, thay vì một đối thủ đã thất bại và buộc phải chấp nhận các điều kiện đầu hàng do Mỹ đặt ra.

Các lệnh trừng phạt, biện pháp phong tỏa kinh tế, ngoại giao “pháo hạm” hay thậm chí chiến tranh cũng không thể duy trì trước năng lực răn đe bất đối xứng của Iran.

Xã hội Iran có mức độ gắn kết cao, trong khi nền kinh tế và bộ máy nhà nước đủ linh hoạt để thích ứng. Còn Mỹ và Israel đã vô tình cho thấy giới hạn của sức mạnh quân sự.

Bản ghi nhớ giữa Mỹ và Iran là một dấu mốc lịch sử, khi những tuyên bố về sức mạnh quân sự của một siêu cường phải nhường chỗ cho nhu cầu thực tế của giải pháp ngoại giao.

Phó tổng thống Mỹ J.D. Vance trước khi lên đường tới Thụy Sĩ ngày 20/6. Ảnh: Reuters.

Tuy nhiên, nhanh chóng xuất hiện những dấu hiệu cho thấy nỗ lực kết thúc chiến tranh của ông Trump sẽ còn đối mặt nhiều trở ngại.

Trước khi đạt được bản ghi nhớ, đàm phán Mỹ - Iran vốn đã diễn ra chậm chạp. Mọi sự thống nhất khó khăn mới đạt được lại cần thêm khoảng thời gian chờ đợi kéo dài để nhận được phản hồi từ Lãnh tụ Tối cao của Iran, ông Mojtaba Khamenei.

Dù chấp thuận thông qua việc ký kết, Lãnh tụ Tối cao Iran Mojtaba Khamenei nhấn mạnh ông "có quan điểm khác".

Bên cạnh đó, Mỹ còn cần liên tục để mắt và kiềm chế Israel, bởi tham vọng của nước này trong việc tiến hành các động thái quân sự nhằm vào lực lượng Hezbollah ở Lebanon vẫn ở mức cao. Lệnh ngừng bắn tại Lebanon liên tục được tuyên bố nối lại, đơn giản bởi nó liên tục bị vi phạm.

Theo CNN, hiện tại, ông Trump và các cố vấn cho rằng đây là nỗ lực của Thủ tướng Benjamin Netanyahu nhằm cản trở thỏa thuận. Thậm chí, tình báo Mỹ cũng đưa ra đánh giá tương tự.

Đứng trước vòng đàm phán tiếp theo, Tehran tiếp tục đưa ra những thông điệp cứng rắn. Ảnh: Reuters.

Đứng trước vòng đàm phán tiếp theo, trưởng đoàn đàm phán kiêm Chủ tịch Quốc hội Iran, ông Mohammad Bagher Ghalibaf, đưa ra tuyên bố cứng rắn, cảnh báo sẽ có "phản ứng mang tính hủy diệt" nếu Mỹ thiếu thiện chí, vi phạm cam kết hoặc đưa ra những yêu cầu quá mức.

Hội đồng An ninh Quốc gia Tối cao Iran cũng cho biết nước này đã chuẩn bị sẵn một "kế hoạch định trước" để đáp trả nếu thỏa thuận bị vi phạm. Điều này cho thấy quân đội Iran vẫn duy trì danh sách các mục tiêu sẽ tấn công nếu tiến trình đổ vỡ.

Sự dè chừng của Iran đối với Mỹ không phải điều mới. Xét cho cùng, cả các đợt ném bom nhằm vào Iran trong năm nay và năm ngoái đều diễn ra trong thời điểm Tehran đang tiến hành đàm phán với các nhà thương lượng Mỹ.

Thông điệp từ chính quyền Iran dường như phục vụ hai mục đích: Xoa dịu phe cứng rắn trong nước, đồng thời nhắc nhở Washington rằng toàn bộ tiến trình vẫn có thể đổ vỡ.

Thông điệp này rõ ràng cũng hướng tới Israel. Bản ghi nhớ nêu rõ "chấm dứt ngay lập tức và vĩnh viễn các hoạt động quân sự trên mọi mặt trận, bao gồm cả Lebanon".

Tuy nhiên, giao tranh giữa Israel và lực lượng Hezbollah vẫn diễn biến phức tạp, liên tục xảy ra các đợt bùng phát quy mô nhỏ, bất chấp việc chính quyền ông Trump bắt đầu công khai chỉ trích Israel vì các động thái quân sự tại Lebanon.

Tehran luôn coi trọng từng câu chữ trong các văn bản chính thức và yêu cầu mọi điều khoản trong thỏa thuận phải được thực hiện đúng như nội dung đã ký. Trong khi đó, cách tiếp cận của chính quyền ông Trump có phần khác biệt.

"Chúng tôi không tin vào lời nói, chúng tôi tin vào hành động", ông Vance phát biểu ngày 18/6, đồng thời nhấn mạnh ngoài bản ghi nhớ chính thức còn tồn tại những "thỏa thuận ngầm".

Để đạt được bản ghi nhớ đã mất nhiều tháng đàm phán căng thẳng. Vòng đàm phán tiếp theo xoay quanh vấn đề hạt nhân sẽ còn khó khăn hơn nhiều.

Các bên chỉ có 60 ngày để hoàn tất thỏa thuận, bất kỳ sự chậm trễ nào cũng đồng nghĩa thời gian dành cho đàm phán hòa bình sẽ ngày càng bị thu hẹp.

An Hòa