Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI: Mở đường cho động lực tăng trưởng mới bằng khung pháp lý linh hoạt

Kỳ vọng ba đột phá căn bản về thể chế

- Kỳ họp thứ Hai, Quốc hội khóa XVI sẽ xem xét, quyết định nhiều vấn đề quan trọng về lập pháp và phát triển kinh tế - xã hội. Bà kỳ vọng gì vào kỳ họp lần này?

- Kỳ họp diễn ra trong thời điểm đất nước nhìn lại chặng đường 40 năm Đổi mới (1986 - 2026), đồng thời đứng trước yêu cầu tạo đột phá về thể chế nhằm khơi thông nguồn lực, mở ra những động lực tăng trưởng mới. Từ góc độ nghiên cứu chiến lược, tôi kỳ vọng kỳ họp sẽ tạo chuyển biến căn bản trên ba phương diện.

Ảnh: Thiên Lộc

Thứ nhất, chuyển mạnh tư duy lập pháp từ “quản lý hành chính” sang “đồng kiến tạo phát triển”. Tôi rất mong Quốc hội tiếp tục xem xét rà soát, bãi bỏ các quy định mâu thuẫn, chồng chéo và điều kiện kinh doanh làm gia tăng chi phí tuân thủ. Quá trình xây dựng luật cần có sự tham gia thực chất của cộng đồng doanh nghiệp và giới nghiên cứu.

Việc phân cấp, phân quyền cũng cần thực hiện triệt để, gắn với nguồn lực tương xứng, năng lực thực thi và trách nhiệm giải trình của người đứng đầu. Mục tiêu không đơn thuần là cắt giảm thủ tục hành chính, mà là giảm chi phí tuân thủ, tăng tính dự báo của chính sách.

Thứ hai, tháo gỡ điểm nghẽn thực thi bằng cơ chế phân định rủi ro và bảo vệ cán bộ dám đổi mới vì lợi ích chung. Cần cụ thể hóa cơ chế bảo vệ cán bộ năng động, sáng tạo bằng tiêu chí minh bạch, quy trình rõ ràng và phân biệt rủi ro khách quan trong quá trình đổi mới với hành vi cố ý vi phạm hoặc vụ lợi.

Có thể nghiên cứu khung quản trị rủi ro theo ba vùng: vùng đỏ là những giới hạn pháp luật và lợi ích quốc gia, công cộng không được phép xâm phạm; vùng vàng là những lĩnh vực được phép thử nghiệm chính sách trong phạm vi và thời hạn xác định, có cơ chế kiểm soát rủi ro; vùng xanh là những hoạt động mà cán bộ được chủ động quyết định, sáng tạo trong khuôn khổ pháp luật.

Thứ ba, mở đường cho động lực tăng trưởng mới bằng thể chế linh hoạt và cơ chế huy động nhân tài. Kinh tế số, kinh tế xanh, trí tuệ nhân tạo, công nghệ bán dẫn và các mô hình kinh doanh mới phát triển nhanh hơn chu kỳ hoàn thiện pháp luật truyền thống. Vì vậy, khung pháp lý cần linh hoạt, tạo điều kiện cho các mô hình mới, đồng thời có cơ chế đãi ngộ, huy động nhân tài ở những vị trí như tổng công trình sư, kiến trúc sư trưởng để thu hút nguồn lực công nghệ cao.

Dữ liệu nâng cao hiệu quả chính sách

- Tại Hội nghị ĐBQH hoạt động chuyên trách lần thứ Nhất vào cuối tháng 9 vừa qua, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn nhấn mạnh phải nhìn từng quy định từ phía thực thi, làm rõ nguồn lực, dữ liệu, trách nhiệm. Bà đánh giá thế nào về vai trò của dữ liệu trong quá trình xây dựng, ban hành và thực thi pháp luật?

- Dữ liệu số là nền tảng quan trọng của quản trị quốc gia hiện đại. Chuyển từ tiền kiểm sang hậu kiểm đòi hỏi thay đổi phương thức quản lý, từ kiểm soát chủ yếu bằng thủ tục hành chính sang giám sát, đánh giá mức độ tuân thủ dựa trên dữ liệu và các tiêu chí rõ ràng. Khi dữ liệu được cập nhật, phân tích kịp thời, cơ quan quản lý có thể sớm phát hiện bất cập, xác định trách nhiệm và hạn chế tình trạng né tránh, đùn đẩy.

Tuy nhiên, dữ liệu hiện còn phân tán, thiếu kết nối giữa các cơ quan. Vì vậy, tinh gọn bộ máy phải đi đôi với thống nhất quy trình xử lý công việc và liên thông dữ liệu, bảo đảm thông tin được “thu thập một lần, sử dụng nhiều lần”, đáp ứng yêu cầu “đúng, đủ, sạch, sống”. Từ thực tiễn triển khai gần 10 năm Đề án "Từ chính sách ra cuộc sống", tôi đề xuất bốn giải pháp.

Một là, xây dựng Bản chỉ dẫn số về chính sách, số hóa các quy định về quyền và nghĩa vụ theo vòng đời công dân, chu kỳ doanh nghiệp để người dân, doanh nghiệp dễ tra cứu và tiếp cận chính sách. Hai là, nghiên cứu Bộ chỉ số hấp thụ chính sách quốc gia, đo lường hiệu quả văn bản qua bốn khía cạnh: khả năng tiếp cận, mức độ thụ hưởng, chi phí tuân thủ và tác động thực tế.

Ba là, thí điểm có kiểm soát các phương thức thực thi mới, ứng dụng quản trị số trong lĩnh vực có rủi ro kiểm soát được và gắn với tiêu chuẩn nghiệm thu rõ ràng. Bốn là, thiết lập kênh dữ liệu phản hồi từ cơ sở, hiệp hội ngành hàng và cộng đồng doanh nghiệp đến cơ quan lập pháp, hành pháp để đánh giá tác động, kịp thời điều chỉnh khi đủ dữ liệu để ra quyết định.

- Tại kỳ họp này, Quốc hội xem xét, thông qua Luật Phát triển doanh nghiệp nhỏ và vừa. Bà có đề xuất gì để Luật đáp ứng đúng nhu cầu, tháo gỡ những điểm nghẽn thực chất của khu vực này?

- Doanh nghiệp nhỏ và vừa chiếm tới 97% tổng số doanh nghiệp đang hoạt động, đóng góp trên 40% GDP và tạo ra hơn 50% việc làm trong khu vực doanh nghiệp. Chính sách cho khối doanh nghiệp này cần bảo đảm các nguyên tắc sau.

Trước tiên, phân tầng chính sách theo nhu cầu, tránh cơ chế cào bằng. Với nhóm doanh nghiệp sinh kế, cần đơn giản hóa chế độ kế toán, kê khai thuế và giảm chi phí tuân thủ. Với nhóm khởi nghiệp sáng tạo, cần mở rộng cơ chế cho quỹ đầu tư mạo hiểm, bảo hộ quyền sở hữu trí tuệ và tạo hành lang thử nghiệm công nghệ mới. Với nhóm tham gia chuỗi cung ứng, trọng tâm là nâng chuẩn kỹ thuật quốc tế, chuyển đổi số và áp dụng các tiêu chuẩn phát triển bền vững (ESG).

Cùng với đó, cần khơi thông tín dụng bằng dữ liệu và cơ chế chia sẻ rủi ro minh bạch. Nghiên cứu thể chế hóa phương thức chấm điểm tín dụng thay thế, cho phép tổ chức tín dụng sử dụng dữ liệu hóa đơn điện tử, dòng tiền thực và lịch sử giao dịch làm căn cứ cấp tín dụng không cần tài sản bảo đảm truyền thống. Đồng thời, tái cấu trúc các quỹ bảo lãnh tín dụng theo nguyên tắc chia sẻ rủi ro công khai giữa Nhà nước và ngân hàng.

Một yếu tố quan trọng khác là thiết lập hồ sơ số doanh nghiệp, chuyển sang quản trị hậu kiểm. Cần tích hợp, liên thông dữ liệu đăng ký kinh doanh, thuế, hải quan và bảo hiểm xã hội để cấp một định danh số duy nhất cho doanh nghiệp, hạn chế việc thẩm tra hồ sơ lặp lại và cơ chế xin - cho trong cung cấp dịch vụ công.

- Xin cảm ơn bà!

Đan Thanh thực hiện