Kinh tế Canada đối mặt với sức ép thuế quan mới

Container hàng hóa được xếp tại khu vực cảng Centerm ở Vancouver, Canada. Ảnh: THX/TTXVN

Sau ba ngày tạm hoãn để hoàn tất thỏa thuận, Mỹ và Canada vẫn không thể thu hẹp bất đồng. Từ sáng sớm 22/8, Mỹ đã chính thức áp thuế 50% đối với khoảng 20 tỷ USD hàng hóa của Canada sau khi phía Canada đình chỉ đàm phán và triệu hồi đoàn thương lượng về nước.

Phía Canada cho rằng phía Mỹ đã thay đổi điều kiện vào phút chót, với những yêu cầu mới như thu hẹp phạm vi miễn thuế ô tô, hạn chế khả năng Canada ký kết hiệp định với nước thứ ba, cũng như buộc Canada phải điều chỉnh chính sách thuế đối với nước thứ ba theo lập trường của Mỹ.

Điều này đã chạm tới quyền tự chủ chính sách thương mại của Canada và nước này tuyên bố sẽ đáp trả tương ứng, tập trung vào thép, sản phẩm sữa, thiết bị gia dụng, máy móc nông nghiệp, bột giấy, giấy và hàng điện tử của Mỹ.

Trao đổi với phóng viên TTXVN tại Canada, Giáo sư Vũ Mạnh Chiến của Đại học Quebec nhận định mức thuế mới tạo ra cú sốc kinh tế “hẹp nhưng không thể xem nhẹ”. Ông cho rằng Mỹ tiếp nhận khoảng 81% lượng hàng xuất khẩu thuộc nhóm bị đánh thuế của Canada, trong khi Canada chỉ chiếm khoảng 3,7% tổng nhập khẩu các mặt hàng tương ứng của Mỹ.

Sự phụ thuộc chênh lệch này khiến doanh nghiệp Canada ở vị thế bất lợi. Phía Mỹ có thể dễ dàng tìm nguồn cung thay thế, trong khi nhà sản xuất Canada khó chuyển ngay hàng hóa sang thị trường khác. Gánh nặng vì thế sẽ được hấp thụ thông qua việc thu hẹp lợi nhuận, giảm sản lượng và trì hoãn tuyển dụng, thay cho việc chuyển giá bán hoàn toàn sang Mỹ.

Theo Giáo sư Vũ Mạnh Chiến, cú sốc lần này có thể làm Canada mất khoảng 0,1-0,2 điểm phần trăm tăng trưởng trong nửa cuối năm 2026 và 0,2-0,3 điểm phần trăm trong năm 2027. Tăng trưởng năm 2027 vì thế có thể chỉ đạt khoảng 1,4-1,6%, tiếp tục dưới mức tiềm năng.

Đây chưa phải là cú sốc đủ lớn để đẩy toàn bộ nền kinh tế Canada vào suy thoái. Nhưng nó có thể kéo dài tình trạng tăng trưởng yếu và làm chậm quá trình phục hồi vốn không đồng đều giữa các ngành và địa phương. Ước tính khoảng 15.000-35.000 việc làm sẽ bị ảnh hưởng trong 12 tháng tới, tập trung vào chế biến gỗ, sản xuất đồ nội thất, linh kiện ô tô và đồ uống. Ontario, Quebec và British Columbia nhiều khả năng chịu phần lớn tác động.

Đầu tư sẽ chịu thiệt hại nhiều hơn thương mại. Doanh nghiệp không chỉ tính toán mức thuế hiện tại mà còn phải đánh giá liệu Canada có còn là địa điểm đáng tin cậy để đặt cơ sở sản xuất phục vụ thị trường Mỹ hay không. Điểm đặc biệt nữa là việc Washington sử dụng Mục 338 trong Đạo luật Thuế quan 1930. Không giống một số biện pháp trước đây, mức thuế này không miễn trừ hàng đáp ứng quy tắc xuất xứ USMCA và có thể được cộng thêm vào thuế hiện hành.

Điều này làm suy yếu chiến lược thích ứng quan trọng nhất của doanh nghiệp Canada: tuân thủ USMCA để duy trì quyền tiếp cận miễn thuế. Khi việc tuân thủ không còn được đảm bảo, mức bù rủi ro của các dự án đầu tư tại Canada sẽ tăng lên. Doanh nghiệp có thể trì hoãn đầu tư, chuyển một phần năng lực sang Mỹ hoặc lựa chọn địa điểm khác.

Thuế quan có thể được dỡ bỏ sau vài tuần hoặc vài tháng, nhưng một nhà máy đã chuyển địa điểm rất khó quay trở lại. Vì vậy, thiệt hại dài hạn đối với đầu tư và năng lực sản xuất có thể lớn hơn tác động trước mắt lên GDP. Ảnh hưởng đối với lạm phát sẽ diễn ra theo hai chiều. Thuế của Mỹ làm giảm nhu cầu đối với hàng Canada, gây sức ép giảm giá và kìm hãm hoạt động kinh tế. Ngược lại, thuế trả đũa của Ottawa làm hàng nhập khẩu từ Mỹ đắt hơn, đẩy chi phí của doanh nghiệp và người tiêu dùng Canada tăng lên.

Giáo sư Vũ Mạnh Chiến dự báo vòng trả đũa mới có thể làm lạm phát tăng thêm khoảng 0,3–0,5 điểm phần trăm, với tác động rõ nhất là từ quý IV/2026 đến quý I/2027. Mức chuyển chi phí sang người tiêu dùng sẽ cao hơn năm 2025, do thuế lần này lên tới 50% và doanh nghiệp có lý do để dự đoán xung đột kéo dài.

Việc Ottawa đáp trả “từng đô la” có ý nghĩa chính trị, nhưng khó tạo đủ sức ép kinh tế buộc Mỹ nhượng bộ. Khoảng 67% kim ngạch xuất khẩu hàng hóa và dịch vụ của Canada hướng tới Mỹ, trong khi Canada chỉ tiếp nhận khoảng 17% hàng xuất khẩu của Mỹ, khiến Canada chịu tổn thất lớn hơn.  

Cách phản ứng của Canada vì thế là điều dễ hiểu để bảo vệ vị thế đàm phán khi các yêu cầu của phía Mỹ đã mở rộng sang quyền ký kết hiệp định với nước thứ ba. Nếu không đáp trả, Ottawa có thể phải đối mặt với những yêu sách lớn hơn trong các vòng thương lượng tiếp theo.

Đối với USMCA, Giáo sư Vũ Mạnh Chiến cho rằng hiệp định chưa sụp đổ về pháp lý. Hiệp định vẫn có hiệu lực đến tháng 7/2036 và gần 90% hàng xuất khẩu từ Canada sang Mỹ tiếp tục được miễn thuế. Tuy nhiên, việc Washington sử dụng một công cụ pháp lý để vượt qua quy tắc xuất xứ đã làm giảm giá trị của cam kết thể chế và gia tăng rủi ro đầu tư.

Trong vòng 12 đến 24 tháng tới, khả năng lớn nhất là hai bên xuống thang sau vài tuần hoặc vài tháng dưới sức ép của doanh nghiệp Mỹ. Kịch bản thứ hai là xung đột bị đóng băng, USMCA tiếp tục tồn tại nhưng dần mất giá trị thực tế. Một khả năng nữa, nhưng ít hơn là việc Mỹ tiến tới rút khỏi hiệp định, gây tổn hại đặc biệt nghiêm trọng cho chuỗi cung ứng ô tô Bắc Mỹ.

Song song với bảo vệ USMCA, Canada buộc phải đa dạng hóa thị trường. Tuy nhiên, đây không phải giải pháp ngắn hạn. Để giảm tỷ trọng của Mỹ từ khoảng 67% xuống 50%, xuất khẩu sang các thị trường còn lại phải tăng hơn 50%, với giả định xuất khẩu sang Mỹ không tiếp tục giảm.

Theo tính toán của Giáo sư Vũ Mạnh Chiến, Canada cần từ 3 đến 5 năm để đưa tỷ trọng thị trường Mỹ về khoảng 60%. Một sự chuyển dịch cơ cấu xuống mức 50% có thể mất từ 8–12 năm. Trong 12 đến 18 tháng trước mắt, đa dạng hóa khó bù đắp đáng kể những tổn thất tại thị trường Mỹ.

Biện pháp có thể đem lại kết quả nhanh nhất lại nằm ngay trong Canada, đó là tháo gỡ rào cản thương mại giữa các tỉnh bang. Theo ước tính, việc này có thể nâng GDP thực tế lên gần 7%, cao gấp nhiều lần phần GDP trực tiếp bị đe dọa trong tranh chấp hiện nay. Canada cũng cần mở rộng cảng biển, đường sắt và hành lang xuất khẩu sang châu Âu, châu Á; nâng tỷ lệ tận dụng ưu đãi trong Hiệp định Kinh tế và Thương mại Toàn diện Canada-Liên minh châu Âu (CETA) và Hiệp định Đối tác Toàn diện và Tiến bộ xuyên Thái Bình Dương (CPTPP); đồng thời phát triển dịch vụ chuyên nghiệp và dịch vụ số - những lĩnh vực ít phụ thuộc vào hạ tầng vận chuyển và không trực tiếp chịu thuế hàng hóa.

Cuộc đối đầu hiện nay vì thế không chỉ xoay quanh 20 tỷ USD hàng hóa. Thách thức lớn hơn là mô hình tăng trưởng dựa trên khả năng tiếp cận ổn định thị trường Mỹ đang bị định hình lại. Canada chưa thể tách rời nền kinh tế Mỹ, nhưng có thể giảm mức độ tổn thương bằng cách thống nhất thị trường nội địa, mở rộng hạ tầng xuất khẩu và chuyển từ đa dạng hóa trên danh nghĩa sang xây dựng thị trường thực sự cho các ngành có giá trị gia tăng cao.

Hà Linh (PV TTXVN TTXVN tại Ottawa