Không để 'vùng trống pháp lý' làm lỡ thời điểm vàng phát triển văn học mạng

Cần cơ chế riêng cho tác phẩm hình thành theo từng chương

ĐBQH Hoàng Minh Hiếu cho rằng, so với thời điểm ban hành Luật Xuất bản hiện hành năm 2012, văn học mạng không còn là một hiện tượng mà đã trở thành một ngành công nghiệp có quy mô rất lớn tại nhiều quốc gia.

Năm 2025, Trung Quốc có hơn 33 triệu tác phẩm văn học mạng và hơn 500 triệu độc giả. Văn học mạng cũng là điểm khởi đầu cho một chuỗi công nghiệp văn hóa như phim, trò chơi điện tử. Thị trường chuyển thể tài sản trí tuệ từ văn học mạng tại Trung Quốc đạt 367 tỷ nhân dân tệ, gấp hơn 7 lần thị trường xuất bản truyền thống. Tại Hàn Quốc, quy mô ngành truyện tranh mạng năm 2024 cũng đạt khoảng 2 nghìn tỷ Won.

ĐBQH Hoàng Minh Hiếu (Nghệ An) phát biểu. Ảnh: Phạm Thắng

Theo đại biểu, Việt Nam cũng có tiềm năng rất lớn để phát triển văn học mạng khi có dân số trẻ, tinh thần học hỏi cao và tỷ lệ sử dụng internet thuộc nhóm dẫn đầu trong khu vực.

Từ đó, đại biểu đồng tình với nhiều quy định trong dự thảo Luật liên quan đến xuất bản tác phẩm trên không gian mạng. Tuy nhiên, qua nghiên cứu, đại biểu nhận thấy, dự thảo vẫn được thiết kế trên giả định truyền thống rằng một tác phẩm được xuất bản phải là một bản thảo hoàn chỉnh.

Trong khi đó, đặc trưng của văn học mạng là tác phẩm được hình thành dần qua nhiều chương, qua các lần tương tác với độc giả; nội dung do tác giả tự đăng tải và chức năng biên tập nằm ở nền tảng chứ không ở nhà xuất bản... Đây là mô hình hoàn toàn khác với xuất bản truyền thống.

Góp ý khoản 18 Điều 4, ĐBQH Hoàng Minh Hiếu cho rằng: dự thảo định nghĩa “nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng” với tiêu chí tương tự xuất bản phẩm. Tiêu chí này phù hợp với một cuốn sách điện tử nhưng chưa phù hợp với tác phẩm văn học mạng.

Vì vậy, đại biểu đề nghị chuyển tiêu chí nhận diện nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng sang “được công bố có hệ thống, được lưu trữ và có thể truy cập lại”, qua đó xác định rõ tác phẩm hình thành dần theo các chương vẫn thuộc phạm vi điều chỉnh dù chưa hoàn thành.

Cùng với đó, đại biểu đề nghị bổ sung quy định riêng tại Điều 22 và Điều 28 đối với tác phẩm công bố theo kỳ, theo nguyên tắc đăng ký một lần theo tác phẩm chứ không theo từng chương; nộp lưu chiểu bản hoàn chỉnh tại thời điểm kết thúc đăng tải hoặc tại thời điểm chuyển thành xuất bản phẩm điện tử.

Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An dự phiên họp tại Hội trường, sáng 9/8. Ảnh: Quang Khánh

Đại biểu cũng đề nghị bổ sung một điều mới về nghĩa vụ của nền tảng phổ biến tác phẩm văn học trên không gian mạng theo nguyên tắc phân tầng.

Theo đó, nền tảng phổ biến tác phẩm văn học mạng cần được quản lý khác với nền tảng thương mại điện tử thông thường. Nền tảng có tính chuyên nghiệp phải đăng ký hoạt động, có người chịu trách nhiệm nội dung và bộ phận biên tập đủ năng lực.

Nền tảng phải có cơ chế xác thực danh tính thực của tác giả trong hệ thống, dù có thể cho phép tác giả hiển thị theo bút danh; tổ chức phân loại nội dung theo độ tuổi, có bộ lọc quảng cáo an toàn và lưu nhật ký phục vụ hậu kiểm.

Thử nghiệm có kiểm soát, tạo dư địa cho nền tảng nội địa

Một nội dung khác được ĐBQH Hoàng Minh Hiếu đề nghị bổ sung là quy định về dữ liệu nhận diện và truy xuất nguồn gốc số.

Theo đại biểu, đối với tác phẩm văn học mạng, việc chỉ lưu giữ “bản cuối cùng” là chưa đủ. Cơ quan quản lý nhà nước cần biết ai công bố, phiên bản nào, thời điểm nào, chương nào bị sửa và quyền thuộc về ai.

Vì vậy, đại biểu đề nghị quy định các nền tảng phải cung cấp những thông tin này cho cơ quan quản lý nhà nước. Đồng thời, cần yêu cầu kết nối dữ liệu từ nền tảng đến cơ quan quản lý để tự động thu nhận bản lưu định kỳ đối với tác phẩm có quy mô phổ biến lớn hoặc có giá trị.

Theo đại biểu, đây là hạ tầng vừa phục vụ quản lý nhà nước, vừa phục vụ chính doanh nghiệp trong giao dịch bản quyền.

Các đại biểu tham dự phiên họp. Ảnh: Quang Khánh

Đề cập việc lùi hiệu lực thi hành quy định về “nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng” đến ngày 1/1/2029, ĐBQH Hoàng Minh Hiếu cho rằng: điều này tuy thể hiện sự thận trọng của cơ quan quản lý nhưng đồng thời cũng tạo ra một “vùng trống pháp lý” kéo dài gần 3 năm.

Việc chậm trễ này có thể khiến Việt Nam bỏ lỡ “thời điểm vàng” để xây dựng các nền tảng nội địa đủ sức cạnh tranh với các nền tảng xuyên biên giới.

Vì vậy, để phát huy tinh thần xây dựng pháp luật kiến tạo phát triển, mở đường cho sự phát triển, đại biểu kiến nghị dự thảo Luật bổ sung quy định về xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát đối với các nền tảng văn học mạng nội địa đủ điều kiện, cho phép vận hành sớm dưới sự giám sát của cơ quan quản lý.

Qua thử nghiệm, Nhà nước có thể hoàn thiện các công cụ như xác thực danh tính tác giả, bộ lọc quảng cáo an toàn, lưu lịch sử phiên bản và tiếp nhận dữ liệu tự động.

“Cách làm này vừa góp phần giảm khoảng trống pháp lý, vừa hỗ trợ Việt Nam phát triển nền tảng văn hóa số có năng lực cạnh tranh khu vực”, ĐBQH Hoàng Minh Hiếu nhấn mạnh.

Diệp Anh