Đại biểu Hoàng Minh Hiếu: Cần cơ chế kiến tạo thay vì tư duy quản lý truyền thống trong phát triển văn học mạng

Phiên thảo luận tại hội trường Kỳ họp không thường lệ thứ nhất, Quốc hội khóa XVI. Ảnh: Viết Chung

Dẫn chứng từ các thị trường quốc tế, đại biểu Hoàng Minh Hiếu chỉ ra rằng, so với thời điểm năm 2012 khi ban hành Luật Xuất bản hiện hành, văn học mạng không còn là một hiện tượng mà đang trở thành một nền công nghiệp có quy mô rất lớn ở nhiều nước.

Năm 2025, Trung Quốc có hơn 33 triệu tác phẩm mạng và hơn 500 triệu độc giả. Văn học mạng cũng là điểm khởi đầu cho một chuỗi công nghiệp văn hóa như phim, trò chơi điện tử. Thị trường chuyển thể tài sản trí tuệ từ văn học mạng ở Trung Quốc đạt 367 tỷ Nhân dân tệ, gấp hơn 7 lần so với thị trường xuất bản truyền thống. Và ở Hàn Quốc, quy mô ngành truyện tranh mạng năm 2024 cũng đạt khoảng 2.000 tỷ Won.

Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn chủ trì, Phó Chủ tịch Quốc hội Nguyễn Thị Hồng điều hành phiên họp. Ảnh: Viết Chung

Tại Việt Nam, tiềm năng phát triển văn học mạng cũng rất lớn. Việt Nam có dân số trẻ, có tinh thần học hỏi cao, tỷ lệ dùng Internet ở top đầu trong khu vực. Vì vậy, đại biểu đồng tình với nhiều quy định trong dự thảo luật đối với vấn đề xuất bản tác phẩm trên không gian mạng.

Theo đại biểu Hoàng Minh Hiếu, điểm nghẽn lớn nhất của dự thảo luật hiện nay là vẫn được thiết kế trên giả định truyền thống: Một tác phẩm được xuất bản khi có một bản thảo hoàn chỉnh. Điều này chưa phù hợp với tinh thần của văn học mạng.

Theo đó, tác phẩm được hình thành dần qua nhiều chương và qua các lần tương tác với độc giả và trong quá trình đó, nội dung do tác giả tự đăng tải và chức năng biên tập nằm ở chủ quản các nền tảng chứ không phải các nhà xuất bản. Đây là mô hình hoàn toàn khác với xuất bản truyền thống.

Đại biểu Hoàng Minh Hiếu (Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An) góp ý vào dự thảo Luật sửa đổi, bổ sung một số điều của Luật Xuất bản. Ảnh: Viết Chung

Trên cơ sở đó, đại biểu Hoàng Minh Hiếu cho rằng, tại khoản 18 của Điều 4, dự thảo định nghĩa nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng với tiêu chuẩn tương tự như một xuất bản phẩm. Tiêu chí này đúng với một cuốn sách điện tử, nhưng không đúng đối với một tác phẩm văn học mạng.

Vì vậy, đại biểu đề nghị chuyển tiêu chí nhận diện nội dung có tính chất xuất bản trên không gian mạng sang "được công bố có hệ thống, được lưu trữ và có thể truy cập lại".

Việc quy định như vậy để xác định rõ tác phẩm hình thành dần theo các chương vẫn thuộc phạm vi điều chỉnh dù tác phẩm chưa được hoàn thành.

Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An dự kỳ họp. Ảnh: Viết Chung

Cùng với nội dung này, đại biểu đề nghị bổ sung quy định tại Điều 22 và Điều 28 cho tác phẩm công bố định kỳ theo nguyên tắc đăng ký một lần theo tác phẩm chứ không theo từng chương và khi việc nộp lưu chiểu bản hoàn chỉnh tại thời điểm kết thúc đăng tải hoặc tại thời điểm chuyển tác phẩm thành xuất bản điện tử.

Đại biểu Hoàng Minh Hiếu cũng đề nghị bổ sung một điều mới về nghĩa vụ của nền tảng phổ biến tác phẩm văn học trên mạng theo nguyên tắc phân tầng. Trước hết, cần phải khẳng định nền tảng phổ biến tác phẩm văn học mạng không có sự khác biệt lớn với nền tảng thương mại điện tử thông thường.

Nền tảng có tính chất chuyên nghiệp phải đăng ký hoạt động, có người chịu trách nhiệm nội dung và có bộ phận biên tập có đủ năng lực. Nền tảng phải có cơ chế xác thực danh tính thực của tác giả trong hệ thống, nhưng có thể cho phép tác giả hiển thị theo bút danh trên nền tảng với độc giả. Phải tổ chức phân loại nội dung theo độ tuổi và có bộ lọc quảng cáo an toàn, phải lưu ký nhật ký phục vụ cho công tác hậu kiểm.

Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An dự kỳ họp. Ảnh: Viết Chung

Đại biểu Hoàng Minh Hiếu cũng đề nghị bổ sung thêm một điều về dữ liệu nhận diện và truy xuất nguồn gốc số. Với loại tác phẩm văn học xuất bản trên mạng, việc giữ bản cuối cùng chưa đủ, cơ quan quản lý nhà nước phải biết ai công bố, phiên bản nào, thời điểm nào, chương nào bị sửa và quyền thuộc về ai. Vì vậy, đề nghị quy định các nền tảng phải cung cấp các thông tin này cho cơ quan quản lý nhà nước.

Đồng thời, cần yêu cầu kết nối dữ liệu từ nền tảng đến cơ quan quản lý nhà nước để tự động thu nhận bản lưu định kỳ đối với tác phẩm có quy mô phổ biến lớn hoặc có giá trị. Đây là hạ tầng vừa phục vụ quản lý nhà nước, vừa phục vụ chính doanh nghiệp trong giao dịch bản quyền.

Bày tỏ lo ngại trước quy định lùi hiệu lực thi hành các nội dung xuất bản trên không gian mạng đến ngày 1/1/2029, đại biểu cho rằng, khoảng trống pháp lý kéo dài gần 3 năm có thể khiến Việt Nam lỡ mất thời điểm vàng để xây dựng các nền tảng nội dung xuất bản nội dung số đủ sức cạnh tranh với các nền tảng xuyên biên giới.

Đoàn ĐBQH tỉnh Nghệ An dự kỳ họp. Ảnh: Viết Chung

Vì vậy, để phát huy tinh thần xây dựng pháp luật kiến tạo phát triển, mở đường cho sự phát triển, đại biểu Hoàng Minh Hiếu kiến nghị dự thảo bổ sung quy định về việc xây dựng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát cho các nền tảng văn học mạng nội địa có đủ điều kiện, cho phép vận hành sớm dưới sự giám sát của cơ quan quản lý.

Qua thử nghiệm, Nhà nước có thể hoàn thiện các công cụ như xác thực danh tính tác giả, bộ lọc quảng cáo an toàn, lưu lịch sử các phiên bản và tiếp nhận dữ liệu tự động. Cách làm này vừa giảm được khoảng trống pháp lý, vừa hỗ trợ Việt Nam phát triển nền tảng văn hóa số có năng lực cạnh tranh trong khu vực.

Phạm Bằng - Tuấn Tài