Khi 'vàng đen' trở thành quân cờ địa chính trị

Tổng thống Mỹ Donald Trump công khai mục tiêu tấn công liên quan đến vấn đề hạt nhân. Nhưng đằng sau những tiếng bom dội tại Iran một lần nữa thông điệp lại được truyền đi: Thị trường dầu mỏ không chỉ vận hành thuần túy theo quy luật cung - cầu. Nó đã biến thành một loại vũ khí địa chính trị, được các nước sử dụng để răn đe, trừng phạt và đàm phán lợi ích.

Công cụ thực thi ý đồ địa chính trị

Cơ sở khai thác khí đốt South Pars ở cảng Assaluyeh, miền Nam Iran. Ảnh: AFP/TTXVN

Lịch sử những năm gần đây cho thấy dầu mỏ thường xuyên trở thành mục tiêu tấn công trực tiếp hoặc gián tiếp, hoặc là công cụ để các quốc gia đánh trực tiếp vào "túi tiền" của đối phương nhằm đạt được các ý đồ chính trị.

Trong cuộc xung đột giữa Nga và Ukraine, Mỹ và các nước phương Tây đã đưa ra các lệnh cấm vận đối với xuất khẩu dầu mỏ Nga như một biện pháp trừng phạt kinh tế mạnh mẽ nhằm làm suy yếu khả năng tài chính của nước này. Nga là quốc gia sản xuất dầu thô lớn thứ hai thế giới, nguồn thu từ dầu khí chiếm khoảng 25% ngân sách. Ngăn chặn xuất khẩu dầu mỏ chính là tấn công vào nguồn tài chính quan trọng nhất của Nga.

Ở chiều ngược lại, sự phụ thuộc của châu Âu vào năng lượng cũng được coi là một "điểm yếu" mà Nga có thể tận dụng để gây áp lực. Nga cung cấp khoảng một phần ba nhu cầu dầu thô cho Châu Âu. Chính vì vậy, Thủ tướng Hà Lan Mark Rutte đã từng thừa nhận một "sự thật đau đớn" rằng Châu Âu vẫn còn quá phụ thuộc vào dầu khí Nga.

Nếu trong cuộc chiến Nga-Ukraine, dầu mỏ đóng vai trò là "chiến trường tài chính", thì chiến dịch của Mỹ tại Venezuela vào đầu năm 2026 là minh chứng rõ nhất cho việc sử dụng sức mạnh quân sự để kiểm soát nguồn tài nguyên chiến lược. Dù được gắn mác là chiến dịch "chống ma túy và độc tài", nhưng các số liệu thực tế cho thấy dầu mỏ mới là động lực cốt lõi đứng sau các quyết định của Nhà Trắng.

Venezuela sở hữu trữ lượng dầu thô được chứng minh lớn nhất thế giới với khoảng 303 tỷ thùng, chiếm tới 1/5 tổng trữ lượng toàn cầu. Với tư tưởng "khai thác tối đa" thể hiện qua lời kêu gọi “drill, baby, drill” (tạm dịch: hãy khoan dầu đi) của Tổng thống Trump, việc để một "túi dầu" khổng lồ như vậy nằm ngoài tầm kiểm soát là điều không thể chấp nhận.

Trước khi thực hiện chiến dịch bắt giữ Tổng thống Venezuela Nicolas Maduro, Mỹ đã thực hiện một lộ trình làm suy yếu đối phương qua nhiều giai đoạn, chủ yếu tập trung vào lĩnh vực dầu mỏ. Lộ trình này bắt đầu bằng việc áp đặt các lệnh trừng phạt kinh tế từ năm 2017 khiến xuất khẩu dầu của quốc gia Mỹ Latinh này giảm mạnh. Đến năm 2025, Mỹ thắt chặt gọng kìm bằng cách hủy bỏ giấy phép triển khai dự án mới tại Venezuela của các tập đoàn lớn như Shell, BP và Repsol. Đòn giáng mạnh nhất là lệnh phong tỏa hải quân đối với các tàu chở dầu của Venezuela vào tháng 12/2025, cắt đứt hoàn toàn "nguồn sống" cuối cùng của chính quyền ông Maduro. Hệ quả là sản lượng dầu của Venezuela đã tụt dốc thê thảm, từ gần 3 triệu thùng/ngày vào năm 2008 xuống chỉ còn trung bình 921.000 thùng/ngày vào cuối năm 2025.

Sau khi bắt giữ ông Maduro, ý đồ kiểm soát tài nguyên của Mỹ càng lộ rõ. Chính quyền Trump tuyên bố sẽ kiểm soát số dầu trị giá 2,8 tỷ USD và dòng tiền từ việc bán dầu trong tương lai sẽ chỉ được chuyển về Venezuela "theo quyết định của Mỹ". Thậm chí, Tổng thống Mỹ đã úp mở ý định tiếp quản công ty dầu khí quốc gia Venezuela PDVSA và thúc giục các tập đoàn năng lượng Mỹ quay trở lại khai thác.

Như vậy, trong ván cờ tại Venezuela, dầu mỏ vừa là mục tiêu tấn công để làm sụp đổ nền kinh tế đối phương, vừa là "chiến lợi phẩm" mà các cường quốc quyết tâm nắm giữ bằng mọi giá, kể cả bằng quân sự.

Còn trong sự kiện Mỹ và Israel tấn công Iran đang diễn ra, dầu mỏ đóng vai trò là "trọng tâm chiến lược" của toàn bộ chiến dịch quân sự này. Việc nhằm vào Iran - quốc gia sản xuất dầu lớn thứ tư trong Tổ chức Các nước Xuất khẩu Dầu mỏ (OPEC) - là một đòn đánh được tính toán kỹ lưỡng để triệt hạ khả năng tài chính và bẻ gãy các ý đồ chính trị của Tehran.

Với sản lượng đạt hơn 3 triệu thùng/ngày vào đầu năm 2026, dầu mỏ chính là huyết mạch nuôi dưỡng nền kinh tế và các hoạt động quân sự của Iran. Bằng cách tấn công vào hạ tầng năng lượng, liên quân Mỹ - Israel muốn gây ra một sự gián đoạn nguồn cung lớn, từ đó làm tê liệt nguồn thu ngân sách của Iran. Cắt đứt dòng tiền từ dầu mỏ được xem là phương thức hiệu quả nhất để buộc Iran phải từ bỏ các tham vọng hạt nhân, vốn đòi hỏi nguồn kinh phí khổng lồ để duy trì và phát triển.

Trung Đông và “nút thắt” eo biển Hormuz

Quang cảnh làng Kumzar ở Oman, gần Eo biển Hormuz. Ảnh (tư liệu): THX/TTXVN

Trung Đông được xem là "chảo lửa" không chỉ bởi khu vực này sở hữu trữ lượng dầu mỏ lớn nhất thế giới, biến nó thành tâm điểm của các "ván cờ" kinh tế và địa chính trị của các cường quốc. Tầm quan trọng của khu vực này còn là Eo biển Hormuz - một "quân bài" chiến lược trên thị trường dầu khí.

Eo biển này có quyền năng lớn đến vậy vì nó là con đường huyết mạch của 20% tổng lượng dầu thô xuất khẩu bằng đường biển trên toàn thế giới. Chỉ riêng năm 2025, trung bình mỗi ngày có hơn 14 triệu thùng dầu chảy qua hành lang hẹp này. Không chỉ có dầu, khoảng 20% lượng khí hóa lỏng (LNG) toàn cầu cũng phải đi qua đây, chủ yếu là từ Qatar. Ông Robert McNally, Chủ tịch công ty năng lượng Rapidan Energy Group khẳng định thế giới hầu như "không có lựa chọn thay thế" nếu eo biển bị đóng cửa.

Trên thực tế, dù Saudi Arabia và Các tiểu Vương quốc A-rập Thống nhất (UAE) có các đường ống dẫn dầu chạy vòng qua eo biển này để ra Biển Đỏ hoặc Vịnh Oman, nhưng công suất của chúng rất hạn chế. Theo tính toán, ngay cả khi các hạ tầng thay thế khác được vận hành, nguồn cung dầu thô toàn cầu vẫn giảm 8-10 triệu thùng dầu/ngày.

Chính vì tầm quan trọng mang tính "sống còn" này, eo biển Hormuz thường xuyên bị các bên lợi dụng để gây áp lực lẫn nhau. Các chuyên gia nhận định Iran có thể "dọa" Mỹ bằng cách biến Hormuz thành vùng biển không an toàn cho tàu bè thương mại. Và đúng như vậy, trong diễn biến mới nhất ngày 2/3, phía Iran tuyên bố sẽ ngăn chặn mọi hoạt động vận tải dầu qua eo biển Hormuz. Không dừng lại ở đó, lãnh đạo Iran cảnh báo các đường ống dẫn dầu trong khu vực sẽ nằm trong "tầm ngắm" quân sự nhằm triệt tiêu khả năng xuất khẩu dầu khí từ Trung Đông.

Chuyên gia Bob McNally, cựu cố vấn năng lượng Nhà Trắng, đã khẳng định kinh tế toàn cầu chắc chắn sẽ suy thoái nếu eo biển Hormuz bị đóng cửa kéo dài. Eo biển này là một “tấm khiên” để Iran tự phòng vệ, buộc Mỹ và đồng minh phải cân nhắc cái giá của chiến tranh. Ngay cả khi eo biển này không bị đóng cửa, công ty tư vấn dầu khí Kloza Advisors cho biết chiến sự đã đẩy phí vận tải và bảo hiểm lên cao, gây áp lực trực tiếp lên giá dầu.

Trong bối cảnh eo biển Hormuz đã trở thành một “nút thắt” chiến lược quan trọng trên thị trường dầu mỏ, các nhà đầu tư đang theo dõi chặt chẽ liệu động thái mới nhất của Mỹ chỉ là một chiến dịch tập trung, ngắn hạn hay sẽ leo thang thành một cuộc xung đột khu vực kéo dài. Chuyên gia David Roche từ Quantum Strategy nhận định tác động thị trường sẽ phụ thuộc vào thời gian diễn ra xung đột và việc liệu Iran có đóng cửa eo biển Hormuz trong thời gian dài hay không. Nếu xung đột ngắn và được kiểm soát, đà tháo chạy khỏi rủi ro và việc giá dầu tăng vọt sẽ chỉ diễn ra nhất thời.

Ngược lại, nếu tình hình xung đột kéo dài từ 3-5 tuần, thị trường sẽ phản ứng rất tiêu cực khi các nhà đầu tư bắt đầu xem xét nguy cơ xảy ra một cuộc xung đột rộng hơn và sự gián đoạn nguồn cung dầu lâu dài hơn. Các nhà phân tích từ JPMorgan cảnh báo rằng nếu Hormuz bị đóng cửa quá 25 ngày, các quốc gia vùng Vịnh sẽ cạn kiệt kho lưu trữ dầu trên đất liền và buộc phải ngừng sản xuất hoàn toàn. Bên cạnh đó, mặc dù Mỹ có kho dự trữ dầu chiến lược khoảng 415 triệu thùng, nhưng các chuyên gia cảnh báo rằng một cuộc khủng hoảng Hormuz có thể vượt quá khả năng bù đắp của cả Mỹ và nhiều nước khác.

Thế giới chưa bao giờ hết nóng, nhất là Trung Đông, nơi câu chuyện chiến tranh chưa bao giờ đơn thuần là các vấn đề địa chính trị, an ninh quốc phòng, tôn giáo hay hệ tư tưởng. Dầu mỏ đã, đang và sẽ tiếp tục xuất hiện đâu đó, kể cả khi không bên nào trực tiếp nói ra.

Khánh Ly (TTXVN)