Khi quà lưu niệm trở thành 'đại sứ văn hóa'

Đây cũng là nội dung quan trọng được nêu ra tại tọa đàm Tái tưởng tượng quà lưu niệm Việt Nam, vừa diễn ra trong khuôn khổ chuỗi hoạt động Chợ phiên kết duyên sáng tạo thuộc Lễ hội Thiết kế sáng tạo Hà Nội 2026.

Bản sắc trong từng món quà

Trong nhiều năm, quà lưu niệm ở không ít điểm đến du lịch Việt Nam từng được hiểu khá đơn giản là những món đồ để khách mua mang về sau chuyến tham quan. Sự phổ biến của các sản phẩm sản xuất hàng loạt, na ná nhau từ địa phương này sang địa phương khác khiến nhiều món quà lưu niệm khó tạo được dấu ấn riêng, càng khó trở thành một phần của trải nghiệm văn hóa.

Quảng cảnh tọa đàm

Tuy nhiên, cách nhìn này đang có sự thay đổi đáng kể. Theo TS Đường Ngọc Hà (Phó Giám đốc Trung tâm Hoạt động Văn hóa Khoa học Văn Miếu - Quốc Tử Giám) quà lưu niệm hiện nay đã có sự dịch chuyển rõ rệt. Nếu trước đây chủ yếu mang tính trưng bày, thì nay các sản phẩm được đòi hỏi nhiều hơn về công năng sử dụng, thiết kế và đặc biệt là khả năng truyền tải những câu chuyện văn hóa.

"Nếu một sản phẩm chứa đựng rất nhiều giá trị văn hóa nhưng không bán được thì cũng không phải là một sản phẩm lưu niệm hiệu quả" - bà phân tích - "Ngược lại, nếu bán rất chạy nhưng không mang bản sắc văn hóa của nơi chốn mà nó đại diện thì cũng khó có thể coi là một món quà lưu niệm đúng nghĩa".

Thực tế, cách đây khoảng 10 năm, các cửa hàng lưu niệm trong tại Văn Miếu - Quốc Tử Giám bày bán nhiều mặt hàng có thể dễ dàng bắt gặp ở những địa điểm du lịch khác. Nhưng những năm gần đây, cách tiếp cận đã thay đổi, khi Ban Quản lý di tích coi đó là phương tiện chuyển tải tri thức và ký ức văn hóa.

Bởi vậy, mỗi sản phẩm hiện nay đều cố gắng kể một câu chuyện về truyền thống hiếu học, lịch sử khoa cử hay những giá trị đặc trưng của di tích. Song song với đó là yêu cầu về tính ứng dụng, chất lượng và thiết kế phù hợp với nhu cầu của người sử dụng. Từ nhiều quầy hàng nhỏ lẻ, hiện khu di tích chỉ còn một không gian Museum Shop với các dòng sản phẩm mang dấu ấn riêng của Văn Miếu - Quốc Tử Giám.

Nhìn rộng hơn, sự chuyển dịch này phản ánh một thay đổi trong nhận thức về vai trò của quà lưu niệm. Theo TS Lư Thị Thanh Lê (Trường Khoa học liên ngành và Nghệ thuật), trong lịch sử, nhiều món đồ lưu niệm vốn xuất phát từ những vật dụng quen thuộc của đời sống thường nhật. Chúng trở nên hấp dẫn bởi chứa đựng nét văn hóa đặc trưng của một cộng đồng, khiến người đến vùng đất đó muốn mang về như một cách chia sẻ câu chuyện với người khác.

Trải nghiệm làm đồ lưu niệm thủ công tại sự kiện “Chợ phiên kết duyên sáng tạo”

Khi tham gia vào quá trình lưu thông hàng hóa và hoạt động du lịch, những vật phẩm này dần trở thành sản phẩm thương mại có giá trị kinh tế. Nhưng điều làm nên giá trị của chúng không chỉ nằm ở khả năng mua bán mà còn ở việc phản ánh tập trung căn cước văn hóa, kỹ năng, kỹ nghệ và tri thức của cộng đồng đã tạo ra chúng.

TS Lê ví dụ, một chiếc gáo dừa bình dị có thể trở thành sản phẩm độc đáo khi kết hợp với kỹ thuật sơn mài hay khảm trai. Một vật phẩm nhỏ bé có thể chứa đựng bên trong lịch sử nghề thủ công, kinh nghiệm lao động và thẩm mỹ được tích lũy qua nhiều thế hệ.

Đằng sau một món quà nhỏ là khả năng kể một câu chuyện lớn về văn hóa, lối sống, con người và cả những giá trị di sản của đất nước" - chuyên gia Trịnh Hạ Miên.

Đó cũng là lý do nhiều chuyên gia cho rằng quà lưu niệm vượt ra ngoài giá trị sử dụng thông thường để trở thành nơi kết tinh ký ức, bản sắc và những giá trị văn hóa của một vùng đất, một điểm đến.

Cần chủ động kể câu chuyện về Việt Nam

Có một thực tế, trong thời gian dài, nhiều món quà lưu niệm vẫn chủ yếu xoay quanh những tấm bưu thiếp, tranh ảnh hay vật phẩm mang hình ảnh danh lam thắng cảnh quen thuộc, thậm chí phần nào phản ánh những hình dung chưa thực sự đầy đủ về Việt Nam.

Tuy nhiên, cùng với sự phát triển của các ngành sáng tạo, cách kể câu chuyện về đất nước qua những sản phẩm lưu niệm đang dần trở nên đa dạng và có màu sắc đương đại hơn.

Theo bà Trịnh Hạ Miên (nhà sáng lập Líu Lô Art & Craft) quà lưu niệm giống như một "điểm chạm" của những người từng đến Việt Nam rồi mang về đất nước họ. Chính vì vậy, người làm sản phẩm cần chủ động kể câu chuyện về Việt Nam thay vì chỉ lặp lại những hình ảnh đã quen thuộc trong nhận thức của du khách quốc tế.

"Những hình ảnh đời thường như ổ bánh mì, chiếc phin cà phê, chiếc nón hay nhịp sống trên đường phố Việt Nam có thể trở thành chất liệu sáng tạo giàu sức gợi. Đằng sau một món quà nhỏ là khả năng kể một câu chuyện lớn về văn hóa, lối sống, con người và cả những giá trị di sản của đất nước" - bà Miên dẫn chứng.

Sản phẩm quà lưu niệm mang dấu ấn của di tích Văn Miếu - Quốc Tử Giám

Ở góc độ thị trường, bà Nguyễn Như Quỳnh (nhà sáng lập Nghề Nghệ Art Fair) cho biết, hành vi tiêu dùng cũng đang thay đổi. Người mua không chỉ tìm kiếm một món đồ để ghi nhớ địa điểm đã đến, mà còn muốn lưu giữ cảm xúc, trải nghiệm và những kết nối cá nhân.

Đôi khi, một sản phẩm được lựa chọn vì câu chuyện của người nghệ nhân làm ra nó. Và cũng có khi, điều hấp dẫn lại nằm ở góc nhìn riêng mà người sáng tạo gửi gắm trong sản phẩm.

Theo bà Quỳnh, nếu quà lưu niệm chỉ xoay quanh những hình thức quen thuộc như bưu thiếp, nam châm tủ lạnh hay lặp lại các hình ảnh phổ biến như phong cảnh, danh thắng thì "đúng nhưng chưa đủ". Du khách hiện nay ngày càng quan tâm tới đời sống đương đại của Việt Nam, tới những giá trị tinh thần, những biến chuyển xã hội và cách người Việt Nam kể câu chuyện về chính mình.

Sự thay đổi này cũng đặt ra yêu cầu mới đối với cộng đồng sáng tạo. TS Lư Thị Thanh Lê cho rằng, các nhà sản xuất quà lưu niệm hiện không chỉ bảo tồn những sản phẩm truyền thống vẫn còn nhu cầu trên thị trường mà còn liên tục nghiên cứu các xu hướng mới trong nước và quốc tế để phát triển sản phẩm.

"Từ những chiếc nón lá được thiết kế theo hình thức mới, các sản phẩm sơn mài mang tính ứng dụng cao hơn cho đến sự kết hợp giữa cảm hứng quốc tế với chất liệu địa phương, tất cả đang tạo nên những cách kể chuyện mới cho văn hóa Việt Nam" - bà Lê nhấn mạnh.

Hơn thế, các chuyên gia cũng cho rằng, đằng sau mỗi sản phẩm là cả một chuỗi giá trị kết nối giữa nghệ nhân, nhà thiết kế, doanh nghiệp sáng tạo và thị trường. Nếu được đầu tư bài bản, quà lưu niệm không chỉ tạo sinh kế cho cộng đồng mà còn góp phần đưa văn hóa Việt Nam hiện diện trong đời sống thường nhật của du khách sau khi chuyến đi đã kết thúc.

Một số mẫu quà lưu niệm mang đậm dấu ấn văn hóa tại sự kiện “Chợ phiên kết duyên sáng tạo”

Nhìn rộng hơn, câu chuyện tái tưởng tượng quà lưu niệm Việt Nam không chỉ dừng lại ở việc tạo ra thêm một sản phẩm du lịch hấp dẫn hay mở rộng cơ hội kinh doanh cho các ngành nghề thủ công. Đằng sau những món quà nhỏ là bài toán lớn hơn về cách chuyển hóa các giá trị văn hóa thành những sản phẩm có khả năng hiện diện trong đời sống đương đại, đồng thời tiếp cận được công chúng trong và ngoài nước.

Cách tiếp cận này cũng phù hợp với định hướng từ Nghị quyết 80-NQ/TW của Bộ Chính trị về phát triển văn hóa Việt Nam, khi xác định văn hóa là "nền tảng, nguồn lực nội sinh quan trọng, động lực to lớn, trụ cột, hệ điều tiết cho phát triển nhanh và bền vững đất nước", đồng thời là "sức mạnh mềm của quốc gia trong kỷ nguyên mới".

Trong bối cảnh đó, những sản phẩm sáng tạo mang đậm bản sắc Việt Nam, từ quà lưu niệm, sản phẩm thủ công đến các thiết kế văn hóa đương đại, đều có thể trở thành một phương tiện hiệu quả để kể câu chuyện về đất nước, con người Việt Nam bằng ngôn ngữ gần gũi, trực quan và dễ tiếp cận.

Như TS Đường Ngọc Hà chia sẻ, khi du khách được trải nghiệm và thấu hiểu các giá trị di sản tại một điểm đến, họ sẽ có nhu cầu mang theo một sản phẩm lưu niệm như mang theo một phần ký ức của chuyến đi. Và khi món quà này chứa đựng những câu chuyện về vùng đất, con người, văn hóa, nó sẽ tiếp tục thực hiện sứ mệnh của mình sau khi rời khỏi điểm đến.

Theo nghĩa đó, TS Hà nhấn mạnh, mỗi món quà lưu niệm có thể trở thành một "đại sứ văn hóa" thầm lặng, góp phần đưa hình ảnh Việt Nam đi xa hơn trên hành trình hội nhập và phát triển.

Công Bắc