Khắc phục 'thẻ vàng' IUU: Siết quản lý đội tàu, bịt lỗ hổng khai thác

Cơ quan chức năng tuyên truyền về IUU cho ngư dân xã Long Hải, Thành phố Hồ Chí Minh trước khi ra khơi đánh bắt hải sản trên biển. (Ảnh: Hoàng Nhị/TTXVN)

Với quyết tâm tháo gỡ cảnh báo “thẻ vàng” IUU, Thành phố Hồ Chí Minh đã và đang tiếp tục tập trung triển khai nhiều giải pháp đồng bộ, từ siết chặt quản lý, thực thi pháp luật, đồng thời chú trọng thay đổi nhận thức ngư dân, tạo bước ngoặt quan trọng hướng tới phát triển nghề cá minh bạch và bền vững.

Kiểm soát đội tàu từ gốc

Một trong những giải pháp trọng tâm đang được Thành phố Hồ Chí Minh triển khai là quản lý chặt chẽ đội tàu cá, yếu tố được xem là “gốc rễ” trong chống khai thác IUU.

Thống kê của Sở Nông nghiệp và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh cho thấy, 100% tàu cá đã được đăng ký và cập nhật đầy đủ trên hệ thống cơ sở dữ liệu nghề cá quốc gia (Vnfishbase). Đây là bước tiến quan trọng trong việc số hóa công tác quản lý, giúp cơ quan chức năng theo dõi, giám sát và truy xuất thông tin tàu cá một cách minh bạch, kịp thời.

Tuy nhiên, hiện thành phố vẫn còn 354 tàu cá chưa đủ điều kiện hoạt động. Đối với nhóm tàu này, ngành nông nghiệp và môi trường thành phố áp dụng biện pháp quản lý nghiêm ngặt: Buộc neo đậu tại bờ, lắp đặt thiết bị giám sát hành trình và tuyệt đối không cho ra khơi khi chưa hoàn thiện các thủ tục theo quy định. Việc “khóa chặt từ đầu” này nhằm ngăn chặn nguy cơ vi phạm ngay từ khâu xuất bến.

Bà Phạm Thị Na, Phó Giám đốc Sở Nông nghiệp và Môi trường Thành phố Hồ Chí Minh cho biết, sau đợt kiểm tra lần thứ 5 của Đoàn thanh tra Ủy ban châu Âu (EC) tại Việt Nam (trong đó có Thành phố Hồ Chí Minh), “thẻ vàng” đối với thủy sản Việt Nam vẫn chưa được gỡ bỏ, nên thành phố xác định triển khai đồng bộ nhiều giải pháp trọng tâm.

Trước hết, Thành phố Hồ Chí Minh tiếp tục rà soát toàn bộ đội tàu, tăng cường quản lý chặt chẽ nhằm kịp thời phát hiện, ngăn chặn các trường hợp tàu cá không tuân thủ quy định về chống khai thác IUU.

Bốc dỡ hải sản của một tàu cá đánh bắt xa bờ tại cảng cá Bình Châu, Thành phố Hồ Chí Minh. (Ảnh: Hoàng Nhị/TTXVN)

Bên cạnh đó, việc truy xuất nguồn gốc sẽ được siết chặt trên toàn chuỗi: Từ khai thác đến các khâu thu mua, chế biến và doanh nghiệp xuất khẩu. Cùng đó, thành phố sẽ tăng cường thanh tra, kiểm tra tại các cảng cá, kiểm soát chặt việc xác nhận nguyên liệu và chứng nhận nguồn gốc thủy sản, nhằm phòng ngừa và ngăn chặn các hành vi vi phạm. Đồng thời, việc thực thi pháp luật sẽ tiếp tục được đẩy mạnh.

Các lực lượng chức năng duy trì kiểm tra, xử lý nghiêm các hành vi vi phạm, đặc biệt là tình trạng tàu cá mất kết nối thiết bị giám sát hành trình, góp phần nâng cao hiệu quả việc chống khai thác IUU trên địa bàn.

Theo thống kê, từ năm 2024 đến nay, tổng sản lượng thủy sản khai thác được cấp giấy biên nhận đạt 5.525 tấn với 1.193 giấy; sản lượng được xác nhận nguồn gốc đạt 5.048 tấn với 311 giấy; sản lượng được cấp giấy chứng nhận đạt 13.543 tấn với 1.379 giấy chứng nhận. Những con số này phản ánh nỗ lực của thành phố trong việc kiểm soát sản lượng và minh bạch hóa chuỗi cung ứng.

Song song đó, việc kiểm soát tàu cá xuất-nhập cảng cũng được duy trì nghiêm ngặt thông qua hệ thống điện tử eCDT tại các đồn, trạm biên phòng. Nhờ đó, các tàu không đủ điều kiện sẽ không thể xuất bến, góp phần giảm thiểu nguy cơ vi phạm ngay từ đầu nguồn.

Trong bối cảnh yêu cầu quản lý ngày càng cao, Thành phố Hồ Chí Minh xác định ứng dụng công nghệ là giải pháp đột phá nhằm nâng cao hiệu quả giám sát. Hiện nay, thành phố đang chuẩn bị triển khai thiết bị giám sát hành trình (VMS) quy chuẩn mới. Thiết bị này có khả năng cảnh báo bằng âm thanh khi mất kết nối tín hiệu, giúp ngư dân kịp thời xử lý, tránh vi phạm do mất tín hiệu ngoài ý muốn.

Để hỗ trợ ngư dân, ngành chức năng đang đề xuất chính sách hỗ trợ chi phí lắp đặt cũng như phí thuê bao dịch vụ vệ tinh hằng tháng, dao động từ 200.000 đến 400.000 đồng/tàu.

Cùng đó, việc áp dụng nhật ký khai thác điện tử tiếp tục được đẩy mạnh, nhanh chóng thay thế hình thức ghi chép thủ công trước đây. Theo lộ trình, từ ngày 1/7/2026, nhật ký điện tử sẽ bắt buộc áp dụng đối với tàu cá từ 24 mét trở lên; từ 1/9/2026 áp dụng với tàu từ 15 đến dưới 24 mét; và từ 1/1/2027 sẽ mở rộng đối với tàu từ 12 đến dưới 15 mét.

Đến nay, thành phố đã thí điểm áp dụng nhật ký điện tử trên hơn 80 tàu cá đánh bắt xa bờ, bước đầu mang lại hiệu quả tích cực trong việc quản lý dữ liệu khai thác.

Đáng chú ý, từ đầu năm 2026 đến nay, Thành phố Hồ Chí Minh chưa ghi nhận tàu cá vi phạm vùng biển nước ngoài bị bắt giữ - một tín hiệu tích cực cho thấy hiệu quả của các giải pháp công nghệ và quản lý.

Tăng cường công tác tuyên truyền

Cán bộ tại Bộ Tư lệnh Vùng Cảnh sát biển 3 trao cờ và tuyên truyền về IUU cho ngư dân phường Phước Thắng, Thành phố Hồ Chí Minh trước khi ra khơi đánh bắt hải sản. (Ảnh: Hoàng Nhị/TTXVN)

Bên cạnh các biện pháp kỹ thuật và quản lý, việc tuyên truyền được xác định là yếu tố mang tính bền vững, giúp thay đổi nhận thức và hành vi của ngư dân. Tại các địa phương ven biển như Bình Châu, Long Hải, Phước Hải, Vũng Tàu…, lực lượng chức năng thường xuyên tổ chức các buổi tuyên truyền, phổ biến quy định pháp luật về chống khai thác IUU. Nội dung tuyên truyền được thiết kế dễ hiểu, sát thực tế, giúp ngư dân nắm rõ các quy định trước khi ra khơi.

Ông Lê Hoài Nam, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân xã Bình Châu cho biết, địa phương xác định công tác tuyên truyền là “mũi nhọn” để tạo chuyển biến trong nhận thức của người dân. Không chỉ tuyên truyền bằng hình thức trực tiếp, địa phương còn đa dạng hóa phương thức tiếp cận để thông tin đến được với đông đảo ngư dân.

Thực tế cho thấy, nhận thức của ngư dân đã có sự thay đổi tích cực. Ông Trương Văn Sáu, ngư dân xã Bình Châu chia sẻ: “Bà con giờ hiểu rõ nếu vi phạm thì không chỉ bị xử phạt mà còn ảnh hưởng đến uy tín thủy sản Việt Nam, nên ai cũng cố gắng chấp hành.”

Bốc dỡ và vận chuyển hải sản từ các tàu cá tại cảng Bình Châu đi tiêu thụ. (Ảnh: Hoàng Nhị/TTXVN)

Còn ông Trần Văn Sỹ, ngư dân phường Phước Thắng cho rằng việc tuân thủ quy định không chỉ là trách nhiệm mà còn là điều kiện để duy trì sinh kế lâu dài. Nếu vì lợi ích trước mắt mà vi phạm, không chỉ cá nhân bị xử lý mà còn ảnh hưởng đến nỗ lực gỡ “thẻ vàng,” gây thiệt hại cho cả ngành thủy sản.

Chính quyền các địa phương ven biển cũng đang triển khai nhiều biện pháp cụ thể nhằm kiểm soát chặt hoạt động khai thác. Theo ông Phan Trọng Hạnh, Phó Chủ tịch Ủy ban Nhân dân phường Phước Thắng, địa phương hiện quản lý hơn 140 tàu cá; trong đó có 117 tàu khai thác xa bờ. Đối với các tàu không đủ điều kiện hoạt động, phường tổ chức theo dõi chặt chẽ, kể cả những tàu neo ngoài tỉnh.

Các tàu neo ngoài luồng lạch được lắp thiết bị giám sát hành trình, trong khi những tàu còn lại được kiểm tra thủ công hằng ngày. Nhờ đó, từ năm 2025 đến nay, địa phương chưa ghi nhận trường hợp vi phạm khai thác IUU.

Việc quản lý sát sao từ cơ sở đã góp phần quan trọng vào việc nâng cao hiệu quả chung của toàn thành phố trong chống khai thác bất hợp pháp. Các giải pháp từ quản lý, kiểm soát đến tuyên truyền và ứng dụng công nghệ được triển khai đồng bộ đang từng bước tạo nên hệ thống kiểm soát liên hoàn, giúp hoạt động khai thác thủy sản đi vào nền nếp. Tuy nhiên, theo đánh giá của các cơ quan chức năng, nguy cơ vi phạm vẫn còn tiềm ẩn, nhất là trong bối cảnh một bộ phận ngư dân vẫn chịu áp lực về sinh kế.

Thành phố Hồ Chí Minh sẽ tiếp tục hoàn thiện cơ sở dữ liệu nghề cá, tăng cường ứng dụng công nghệ trong quản lý, đồng thời đẩy mạnh các chính sách hỗ trợ ngư dân chuyển đổi nghề, nâng cao hiệu quả khai thác hợp pháp./.

(TTXVN/Vietnam+)