Kết nối, phát huy di sản gắn với phát triển công nghiệp văn hóa

Toàn cảnh hội thảo.

Trong bối cảnh hội nhập sâu rộng cùng quá trình chuyển đổi số diễn ra mạnh mẽ, di sản văn hóa đang được đặt trong một hệ quy chiếu mới. Bên cạnh yêu cầu gìn giữ, bảo tồn, việc khai thác và phát huy giá trị di sản để đóng góp vào tăng trưởng kinh tế-xã hội trở thành một nhiệm vụ cấp thiết.

Di sản, dù là vật thể hay phi vật thể, đều là kết tinh của lịch sử, trí tuệ và bản sắc dân tộc qua nhiều thế kỷ. Tuy nhiên, khi đời sống đương đại liên tục biến đổi, cách tiếp cận thiên về bảo tồn đơn thuần khó giúp những giá trị này phát huy trọn vẹn tiềm năng. Đặt di sản vào dòng chảy sáng tạo, gắn với công nghiệp văn hóa đang được xem là hướng đi phù hợp.

Phát biểu khai mạc hội thảo, Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam nhấn mạnh: “Di sản văn hóa là tài sản vô giá của dân tộc, kết tinh qua hàng nghìn năm lịch sử. Nhưng trong bối cảnh mới, nếu chỉ dừng ở bảo tồn thì rất khó phát huy hết giá trị. Điều quan trọng là phải “đánh thức” di sản bằng tư duy sáng tạo, đưa di sản tham gia chuỗi giá trị của công nghiệp văn hóa. Hội thảo là diễn đàn để các nhà quản lý, chuyên gia, nhà nghiên cứu, doanh nghiệp cùng trao đổi, chia sẻ kinh nghiệm và đưa ra các giải pháp tháo gỡ khó khăn trong quá trình bảo tồn và phát huy di sản”.

Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam phát biểu khai mạc hội thảo.

Các tham luận tại hội thảo cho thấy bức tranh đa chiều về thực trạng di sản Việt Nam. Nhiều ý kiến cho rằng, đất nước ta sở hữu kho tàng di sản phong phú với chiều sâu lịch sử và sự đa dạng về loại hình. Song việc chuyển hóa những giá trị này thành sản phẩm có khả năng cạnh tranh trên thị trường vẫn còn hạn chế. Những điểm nghẽn về cơ chế, hạ tầng sáng tạo, nguồn nhân lực và khả năng liên kết thị trường khiến nhiều ý tưởng dừng lại ở quy mô nhỏ. Điều đó đặt ra yêu cầu cần xây dựng một hệ sinh thái đủ mạnh để kết nối các khâu từ sáng tạo, sản xuất đến phân phối.

Theo ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Truyền thông Lê, di sản nên được tiếp cận như một dạng “nguồn vốn nội dung”. Ông chia sẻ: Một ca khúc dân gian như “Trống cơm” khi được phối lại bằng rap, pop đã chinh phục được khán giả trẻ. Đó là minh chứng cho việc di sản hoàn toàn có thể tái sinh khi được đặt trong ngôn ngữ của thời đại.

Từ thực tiễn quốc tế, ông Vinh dẫn chứng thành công của “Shōgun”, một tác phẩm khai thác lịch sử Nhật Bản đã tạo hiệu ứng lan tỏa mạnh mẽ: “Khi di sản được chuyển hóa thành vốn nội dung và đi vào chuỗi giá trị, nó không những tạo doanh thu mà còn mở rộng ảnh hưởng kinh tế và văn hóa ở quy mô toàn cầu. Quá trình này cần đi qua các bước từ tái tạo thẩm mỹ, thiết kế trải nghiệm đến công nghiệp hóa nội dung, trong đó yếu tố quyết định là khả năng kết nối với thị trường.

Theo ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch Hội đồng quản trị Tập đoàn Truyền thông Lê, di sản nên được tiếp cận như một dạng “nguồn vốn nội dung”.

Ở lĩnh vực du lịch, ông Hà Văn Siêu, Phó Cục trưởng Du lịch quốc gia Việt Nam khẳng định vai trò của di sản như một động lực thu hút du khách: Những giá trị truyền thống khi được kể lại bằng ngôn ngữ hiện đại sẽ trở nên hấp dẫn hơn, đặc biệt với du khách từ phương xa. Các sản phẩm văn hóa du lịch gần đây cho thấy hiệu quả rõ rệt khi kết nối giữa yếu tố truyền thống và sáng tạo đương đại.

Ông Hà Văn Siêu cũng đưa ra một thí dụ gần gũi: “Ngay cả trong ẩm thực, những món như thắng cố nếu đưa vào phục vụ du lịch cũng cần được điều chỉnh để phù hợp hơn với khẩu vị. Đó là cách để di sản trở nên gần gũi và dễ tiếp nhận”. Bên cạnh đó, công nghệ đang trở thành công cụ hỗ trợ quan trọng, giúp nâng cao trải nghiệm thông qua các hình thức trình diễn ánh sáng, thực tế ảo hay kỹ xảo điện ảnh. Du lịch chính là kênh quan trọng để “kích hoạt” di sản thông qua trải nghiệm trực tiếp và phản hồi của du khách.

Ông Hà Văn Siêu, Phó Cục trưởng Du lịch quốc gia Việt Nam khẳng định vai trò của di sản như một động lực thu hút du khách.

Trong khi đó, Phó Giáo sư, Tiến sĩ, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Ủy ban Liên hiệp các hội Văn học nghệ thuật Việt Nam lại nhìn nhận di sản như một thực thể sống: Di sản không phải là tài sản nằm im trong bảo tàng, mà là một đối tượng có sức sống, có tâm hồn và có khả năng đồng hành với đời sống hiện tại.

Ông Quân cũng nhấn mạnh vai trò của con người trong phát triển công nghiệp văn hóa: “Di sản là nguồn lực quan trọng, nhưng yếu tố quyết định vẫn là con người, nhất là đội ngũ văn nghệ sĩ và những người sáng tạo hôm nay”. Với hơn 40.000 văn nghệ sĩ thuộc hệ thống Liên hiệp các hội Văn học nghệ thuật Việt Nam, cùng kho tàng tác phẩm phong phú qua nhiều thời kỳ, đây được xem là nguồn “di sản sống” cần được khai thác hiệu quả.

Phó Giáo sư, Tiến sĩ, nhạc sĩ Đỗ Hồng Quân, Chủ tịch Ủy ban Liên hiệp các hội Văn học nghệ thuật Việt Nam tham luận tại hội thảo.

Theo ông Đỗ Hồng Quân, việc liên kết giữa các lĩnh vực là cần thiết, nhưng phải bảo đảm chất lượng và định hướng rõ ràng: Không phải mọi sự kết hợp đều mang lại giá trị. Nếu thiếu chọn lọc, sản phẩm văn hóa có thể trở nên pha tạp, làm giảm giá trị nghệ thuật. Điều quan trọng là phải nâng cao tính chuyên nghiệp trong sáng tạo và sản xuất. Công chúng hiện nay có khả năng cảm thụ tinh tế, đòi hỏi sản phẩm văn hóa phải đạt chuẩn mực cao để có thể vươn ra thị trường quốc tế.

Cũng tại hội thảo, ông Hà Huy Thanh, Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam nêu góc nhìn về sự vận hành của di sản trong đời sống hiện đại. Theo ông Thanh, nếu chỉ nhìn di sản như những giá trị thuộc về quá khứ, chúng sẽ dần lùi vào ký ức. Ngược lại, khi được tiếp cận như một nguồn lực đang chuyển động, di sản có thể mở ra những khả năng cho tương lai.

Theo ông Thanh, vấn đề không nằm ở việc giữ gìn theo cách cất giữ, mà ở cách đưa di sản tham gia cùng đời sống thông qua các mối liên kết. Khi được kết nối với con người, với các nguồn lực và những cách tiếp cận khác nhau, di sản sẽ hình thành dòng chảy thay vì tồn tại riêng lẻ. Trong quá trình đó, sự thấu hiểu và tinh thần chia sẻ giữ vai trò nền tảng, giúp các chủ thể đồng hành và tìm được tiếng nói chung.

Dịp này, ông Hà Huy Thanh đề xuất cần từng bước gắn kết các nguồn lực liên quan, tìm ra những cách làm cụ thể để di sản hiện diện tự nhiên trong đời sống, đồng thời tạo ra các giá trị mới có chiều sâu, góp phần bồi đắp cho tương lai.

Ủy viên Ban Chấp hành Hiệp hội Phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam Hà Huy Thanh nêu góc nhìn về sự vận hành của di sản trong đời sống hiện đại.

Kết thúc hội thảo, Nghệ sĩ Nhân dân Vương Duy Biên một lần nữa nhấn mạnh yêu cầu cân bằng giữa bảo tồn và phát huy. Văn hóa là tài sản của toàn dân, cần sự chung tay của nhiều chủ thể, đồng thời tinh thần này cũng được khẳng định trong Nghị quyết số 80-NQ/TW của Bộ Chính trị khi đặt con người ở vị trí trung tâm của sáng tạo. Nếu bảo vệ không đúng cách có thể làm mai một giá trị. Ngược lại, khai thác thiếu kiểm soát sẽ làm biến dạng di sản.

Ông Biên cũng cho rằng cần mở rộng kết nối giữa các chủ thể, xây dựng các không gian sáng tạo để nghệ sĩ, nhà thiết kế và doanh nghiệp có điều kiện gặp gỡ, phát triển ý tưởng thành sản phẩm cụ thể. Theo ông, cốt lõi của công nghiệp văn hóa có thể khái quát bằng ba yếu tố: sáng tạo-bản sắc-lan tỏa. Trong đó, sáng tạo giữ vai trò nền tảng, bản sắc tạo nên giá trị riêng và lan tỏa giúp sản phẩm tiếp cận công chúng.

Qua các trao đổi tại hội thảo, có thể thấy di sản đang đứng trước cơ hội lớn để bước vào một chu kỳ phát triển mới. Khi được đặt trong hệ sinh thái sáng tạo, gắn với công nghệ và thị trường, những giá trị tích lũy qua thời gian sẽ tiếp tục được phát huy theo những cách thức phù hợp hơn với đời sống hiện đại. Hành trình này không phải là sự thay thế quá khứ, mà là quá trình tiếp nối và mở rộng giá trị. Khi di sản được chuyển hóa thành sản phẩm, trải nghiệm và nội dung có sức lan tỏa, nền văn hóa Việt Nam sẽ có thêm động lực để khẳng định bản sắc, đồng thời nâng cao vị thế trong dòng chảy toàn cầu hóa.

HOÀI THU