Di sản chỉ thật sự sống khi được kết nối với thị trường

Tại hội thảo, ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Đầu tư Le, Chủ tịch CSMO Vietnam, Chủ tịch Câu lạc bộ Doanh nhân Sáng tạo, đặt ra câu hỏi: Làm thế nào để di sản không chỉ được bảo tồn mà còn trở thành động lực cho sự phát triển của công nghiệp văn hóa trong bối cảnh mới?

Ông Lê Quốc Vinh, Chủ tịch kiêm Tổng Giám đốc Công ty Cổ phần Đầu tư Le, Chủ tịch CSMO Vietnam, Chủ tịch Câu lạc bộ Doanh nhân Sáng tạo chia sẻ tại hội thảo.

Theo ông Lê Quốc Vinh, Việt Nam không thiếu di sản, nhưng lại chưa có hệ sinh thái đủ mạnh để chuyển hóa nguồn tài nguyên này thành công nghiệp. "Chúng ta còn thiếu một chuỗi giá trị hoàn chỉnh, khi mạnh ở khâu sáng tạo ban đầu, nhưng yếu ở thương hiệu, phân phối và xuất khẩu. Chúng ta thiếu hạ tầng sáng tạo, bao gồm các studio thiết kế, quỹ đầu tư nội dung, không gian sáng tạo và cơ chế bảo vệ sở hữu trí tuệ. Đặc biệt thiếu nguồn nhân lực có khả năng kết nối giữa văn hóa, thị trường và công nghệ. Chính khoảng trống này khiến nhiều sản phẩm sáng tạo dựa trên di sản của Việt Nam chỉ dừng lại ở quy mô nhỏ, hoặc không thể vươn ra thị trường quốc tế, dù tiềm năng là rất lớn", ông Lê Quốc Vinh phân tích.

Từ kinh nghiệm quốc tế cho thấy những quốc gia thành công trong phát triển công nghiệp văn hóa không phải là những quốc gia giàu tài nguyên vật chất, mà là những quốc gia biết chuyển hóa văn hóa thành năng lực cạnh tranh. Hàn Quốc với Kpop và điện ảnh, Nhật Bản với anime và ẩm thực, hay Ý với thời trang và thiết kế đều là những ví dụ điển hình cho việc biến di sản và bản sắc thành sản phẩm có giá trị toàn cầu.

Toàn cảnh hội thảo.

Ở góc độ này, công nghiệp văn hóa không chỉ là một ngành kinh tế, mà là một lựa chọn phát triển mang tính chiến lược. Nó đặt ra câu hỏi về con đường mà một quốc gia muốn đi: Tiếp tục tham gia vào chuỗi sản xuất toàn cầu với vai trò gia công, hay chuyển sang một mô hình phát triển dựa trên tri thức, sáng tạo và bản sắc. Di sản, nếu được nhìn nhận đúng, không phải là hành trang của quá khứ, mà là nền tảng để kiến tạo tương lai.

Nhìn rộng hơn, vai trò của di sản còn vượt ra ngoài phạm vi kinh tế. Nó góp phần định hình nhận diện quốc gia, củng cố niềm tin văn hóa và tạo ra sự tự tin cho xã hội khi bước vào quá trình toàn cầu hóa. Một quốc gia chỉ có thể tham gia vào thế giới với tư cách người kiến tạo khi họ hiểu rõ giá trị của mình và có khả năng chuyển hóa giá trị đó thành sản phẩm. Khi đó, di sản không chỉ tạo ra GDP, mà còn tạo ra “tư cách” - vị thế của một quốc gia trong nhận thức toàn cầu.

Từ góc nhìn đó, ông Vinh cho rằng, hành trình từ ký ức đến tương lai không phải là hành trình của hoài niệm, mà là hành trình của sáng tạo. Ký ức trở thành vốn, di sản trở thành nguyên liệu, văn hóa trở thành cấu trúc, và công nghiệp văn hóa trở thành cơ chế vận hành để biến tất cả những yếu tố đó thành giá trị.

Khi di sản bước ra khỏi tủ kính và đi vào thị trường, chúng ta không chỉ tạo ra tăng trưởng kinh tế, mà còn kiến tạo một nền tảng phát triển bền vững dựa trên chính bản sắc của mình. Và nếu làm được điều đó, tương lai của Việt Nam sẽ không phải là một sự tiếp nối của quá khứ, mà là một sự mở rộng của chính những giá trị đã làm

Các chuyên gia, nhà quản lý chia sẻ tại hội thảo.

Từ góc độ du lịch, ông Hà Văn Siêu, Phó Cục trưởng Cục Du lịch Quốc gia Việt Nam đề xuất, những giá trị di sản mà chúng ta đã và đang sở hữu cần được kiểm kê, đánh giá và công nhận một cách bài bản. Việc công nhận không chỉ mang ý nghĩa danh xưng, mà còn giúp di sản có “tên gọi”, “địa chỉ”, “vị trí” rõ ràng, từ đó tạo bệ phóng để phát huy giá trị trong phát triển du lịch và công nghiệp văn hóa.

Theo ông, phát triển du lịch hiện nay đòi hỏi cách tiếp cận đa chiều, kết hợp nhiều loại hình trải nghiệm nhằm tác động vào toàn bộ giác quan của con người. Du lịch không chỉ là tham quan, mà còn là hành trình cảm xúc, nơi du khách được nghe, nhìn, chạm, thưởng thức và cảm nhận. Các sản phẩm cần được dẫn dắt theo chủ đề rõ ràng, hình thành chuỗi trải nghiệm có sự liên kết chặt chẽ giữa các lĩnh vực thuộc hệ sinh thái 12 ngành công nghiệp văn hóa.

Trong chuỗi giá trị đó, mỗi thành tố đều giữ vai trò không thể thay thế: Từ nhà sản xuất, nhà đầu tư, nghệ sĩ, nhà sáng tạo nội dung đến các KOL, đơn vị truyền thông… Chính sự phối hợp đồng bộ sẽ tạo nên hiệu ứng cộng hưởng, giúp giá trị văn hóa được lan tỏa mạnh mẽ hơn.

Bên cạnh câu chuyện phát triển sản phẩm, ông Hà Văn Siêu cũng nhấn mạnh yêu cầu thay đổi nhận thức về tiêu dùng văn hóa. Theo ông, văn hóa thuộc đời sống tinh thần nhưng không thể tồn tại dựa trên tư duy “miễn phí”. Thực tế hiện nay vẫn còn không ít người chỉ tham gia hoạt động văn hóa khi có vé mời, miễn phí điều này làm suy giảm động lực sáng tạo và đầu tư. Việc hình thành thói quen trả phí cho các sản phẩm văn hóa chính là nền tảng quan trọng để thúc đẩy sự phát triển bền vững của các ngành công nghiệp văn hóa trong giai đoạn tới. Nếu tư duy tiêu dùng cũ không thay đổi, công nghiệp văn hóa sẽ khó có điều kiện bứt phá….

Nhà viết kịch Lê Quý Hiền cho rằng, khi di sản bước vào đời sống đương đại thông qua khái niệm công nghiệp văn hóa nó sẽ trở thành nguồn lực sáng tạo mới.

Ở khía cạnh sân khấu, nhà viết kịch Lê Quý Hiền chia sẻ, sân khấu nói riêng và văn hóa nghệ thuật nói chung ngoài ý nghĩa văn hóa, tinh thần, tuyên truyền, giáo dục… suy cho cùng cũng là một loại “hàng hóa đặc biệt” bởi phía sáng tạo phải có đầu tư tinh thần, vật chất và phía tiếp nhận tác phẩm cũng cần có chi phí cho việc hưởng thụ loại hàng hóa này.

Bước vào kỷ nguyên mới trong cơ chế thị trường và hội nhập Quốc tế, sân khấu không còn sự bao cấp hưởng thụ văn hóa như trước đây và sự tồn tại, phát triển của nó không thể tách khỏi sự phát triển của công nghiệp văn hóa.

Với đặc trưng rất riêng biệt, sân khấu dường như là hình ảnh tiêu biểu của sự phát triển văn hóa ở mỗi quốc gia đứng trên mảnh đất truyền thống để phát triển di sản của cha ông để lại… Sân khấu đóng vai trò là một trong những diện mạo văn hóa tiêu biểu của mỗi quốc gia. Ngoài giá trị giải trí, sân khấu còn là một thực thể kinh tế, một động lực phát triển kinh tế quan trọng.

Nói đến “Công nghiệp văn hóa” về mặt bản chất là nói đến tác động qua lại giữa kinh tế, văn hóa và quan trọng hơn là quảng bá hình ảnh đất nước qua văn hóa. Hình ảnh mỗi quốc gia lan tỏa trong xã hội và bạn bè quốc tế thường có thể qua báo chí, tài liệu nghiên cứu, song quan trọng hơn cả là “người thật việc thật” của văn hóa chạm được vào cảm xúc, trái tim người tiếp nhận qua tác phẩm và không thể không bỏ qua yếu tố du lịch trong và ngoài nước.

Theo ông Lê Quý Hiền, sân khấu Việt Nam với sân khấu truyền thống như: Chèo, Tuồng, Cải lương là di sản quý báu như một đặc sản văn hóa độc đáo , lưu giữ "mã gen" văn hóa dân tộc phản ánh khá rõ lối sống Việt , tâm hồn Việt . Khi được khai thác dưới góc độ công nghiệp, nó trở thành sản phẩm độc bản, tạo sự khác biệt cho du lịch và thương hiệu quốc gia…

Từ di sản sân khấu truyền thống đã có như nền móng, đường băng cho sân khấu cất cánh bay lên trong kỷ nguyên mới, tính thích nghi trong bối cảnh hội nhập đã làm diện mạo sân khấu đa dạng và phong phú hơn với nhiều hình thức như sân khấu hộp, sân khấu nhỏ, thể nghiệm, lễ hội, sân khấu quảng trường nhằm đáp ứng mọi nhu cầu trong đời sống xã hội, không bỏ rơi thành phần khán giả nào với những nhu cầu sở thích khác nhau.

Khi di sản không còn chỉ nằm trong bảo tàng mà bước vào đời sống đương đại thông qua khái niệm công nghiệp văn hóa, chính nó trở thành nguồn lực sáng tạo mới. Không chỉ giới sân khấu tham gia, quá trình này còn thu hút sự chung tay của nhiều lực lượng xã hội khác, từ các ngành công nghiệp, dịch vụ đến doanh nghiệp và nhà đầu tư.

Nghệ sĩ Nhân dân (NSND) Vương Duy Biên, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Chủ tịch Hiệp hội phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam kết luận hội thảo.

Phát biểu kết luận hội thảo, NSND Vương Duy Biên, nguyên Thứ trưởng Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch, Chủ tịch Hiệp hội Phát triển công nghiệp văn hóa Việt Nam cho biết, qua các tham luận có thể khẳng định: Di sản chính là hồn cốt của dân tộc. Việt Nam với 54 dân tộc anh em là 54 dòng chảy truyền thống, 54 bản sắc văn hóa vô cùng quý giá, nguồn tài sản đặc biệt mà những người làm công nghiệp văn hóa cần biết trân trọng, khai thác và lan tỏa để làm giàu thêm vẻ đẹp văn hóa đất nước.

Theo ông Biên, công nghiệp văn hóa cần được định hướng bằng “sáu chữ”: Sáng tạo - bản sắc - lan tỏa. Khi thực hiện tốt ba trụ cột này, công nghiệp văn hóa sẽ hoàn thành sứ mệnh của mình, đưa di sản bước ra đời sống đương đại bằng những giá trị mới, hấp dẫn và bền vững.

Ông Vương Duy Biên cũng đặc biệt nhấn mạnh yếu tố kết nối, đây không phải là khái niệm trừu tượng, mà là sự liên kết thực chất giữa di sản và sáng tạo, giữa nghệ sĩ và doanh nghiệp, giữa công nghệ, lực lượng sáng tạo với hệ thống quản lý, thiết chế và chính sách. Chỉ khi các nguồn lực ấy được kết nối đồng bộ mới tạo nên sức mạnh tổng hợp, giúp di sản được phát huy hiệu quả và trở thành động lực phát triển của công nghiệp văn hóa trong bối cảnh mới.

Hồng Phượng/ Báo Tin tức và Dân tộc