Kênh đào Suez đủ sức thông dòng chảy dầu thô về châu Á?

Châu Á đang gấp rút triển khai biện pháp nhằm ngăn chặn nguy cơ xảy ra cuộc khủng hoảng năng lượng lớn thứ 2 chỉ trong vòng 6 tháng khi thêm một tuyến hàng hải chiến lược tại Trung Đông đứng trước nguy cơ bị phong tỏa nghiêm trọng.

Trong bối cảnh đó, kênh đào Suez được xem là tuyến đường chủ chốt duy nhất vẫn duy trì hoạt động thông suốt, bảo đảm việc vận chuyển dầu thô từ khu vực vùng Vịnh ra thị trường quốc tế.

Nhật Bản, Philippines, Thái Lan và Hàn Quốc - những quốc gia có tới khoảng 90% lượng dầu nhập khẩu đến từ Trung Đông cũng khẩn trương tìm giải pháp bảo đảm an ninh nguồn cung. Động thái này diễn ra sau khi lực lượng Houthi tại Yemen đe dọa phong tỏa hoạt động vận chuyển hàng hóa của Ả Rập Xê-út qua eo biển Bab al-Mandab, tuyến hàng hải nằm ở cửa ngõ phía nam của biển Đỏ.

Các giàn bơm dầu tại vùng Atyrau, Kazakhstan. (Ảnh: Reuters)

Sức nặng đè lên 2 tuyến đường thủy quan trọng

Mối đe dọa ở biển Đỏ xuất hiện trong bối cảnh hoạt động vận chuyển hàng hóa qua eo biển Hormuz bị gián đoạn nghiêm trọng do cuộc xung đột giữa Washington và Tehran.

Trước tháng 2, khoảng 1/5 lượng dầu mỏ và khí đốt tự nhiên hóa lỏng của thế giới được vận chuyển qua tuyến đường thủy hẹp này, vốn kết nối nhiều nhà sản xuất vùng Vịnh với thị trường quốc tế. Nhưng lưu lượng giao thông giảm mạnh do Iran hạn chế việc đi lại qua eo biển và Mỹ chặn tàu thuyền đến - đi từ cảng, khu vực ven biển của Iran.

Iraq, Qatar, Kuwait và Bahrain gần như hoàn toàn phụ thuộc vào eo biển Hormuz để xuất khẩu dầu mỏ hoặc khí đốt tự nhiên hóa lỏng. Ả Rập Xê-út và Các Tiểu vương quốc Ả Rập Thống nhất (UAE) cũng phụ thuộc rất nhiều vào tuyến đường thủy này, nhưng họ có nhiều đường ống dẫn kết nối các trung tâm sản xuất với cảng khác trên biển Đỏ và vịnh Oman.

Nhưng giải pháp tạm thời đó hiện đang gặp khó khăn khi lực lượng Houthi tuyên bố phong tỏa hải quân Ả Rập Xê-út, vài ngày sau khi đe dọa “bao vây” vương quốc này để đáp trả vụ tấn công vào sân bay quốc tế Sanaa.

Theo báo The National của UAE, ngày 26/7 chỉ có 15 tàu hàng đi qua eo biển Bab el-Mandeb, giảm mạnh so với 34 tàu ghi nhận vào ngày 20/7 - thời điểm lực lượng Houthi công bố lệnh cấm. Trong số này có 9 tàu rời biển Đỏ và 6 tàu đi vào, vận chuyển những mặt hàng như dầu mỏ, ngũ cốc và phân bón tới Trung Quốc, Ấn Độ, Pakistan và Hà Lan.

Những con tàu neo đậu ngoài khơi Bandar Abbas, Iran. (Ảnh: AP)

Đây không phải là lần đầu tiên biển Đỏ trở thành mục tiêu của lực lượng Houthi. Trong chiến dịch biển Đỏ từ năm 2023 - 2025, lực lượng Houthi sử dụng tên lửa, máy bay không người lái và tàu nhỏ để tấn công tàu thương mại mà họ cho là có liên hệ với Israel. Có 4 tàu bị đánh chìm và 9 thủy thủ thiệt mạng, trong khi lưu lượng giao thông qua eo biển Bab al-Mandeb giảm xuống mức thấp kỷ lục.

Nhiều nhà phân tích cũng cho rằng có nguy cơ lực lượng Houthi có thể leo thang hơn nữa bằng cách tấn công nhà máy lọc dầu của Ả Rập Xê-út. Bờ biển phía tây của Ả Rập Xê-út có công suất lọc dầu gần 1,9 triệu thùng mỗi ngày và là nhà cung cấp nhiên liệu diesel quan trọng cho châu Âu.

Do đó, bất kỳ cuộc tấn công nào vào các nhà máy lọc dầu đều có thể làm trầm trọng thêm tình trạng thiếu hụt nhiên liệu ở châu Âu, đồng thời gây thêm áp lực lên giá dầu toàn cầu.

Châu Á không là ngoại lệ

Nhiều quốc gia ở châu Á vẫn đang chao đảo sau việc Iran đóng cửa eo biển Hormuz, buộc chính phủ các nước trong khu vực phải cạnh tranh gay gắt để giành lấy nguồn cung dầu thô Trung Đông ngày càng khan hiếm.

“Họ đang vét cạn nguồn dự trữ toàn cầu, hiện lượng hàng tồn kho rất ít”, ông Ahmed Helal, giám đốc điều hành tại Asia Group cho biết.

Theo dữ liệu từ công ty phân tích hàng hải Kpler, hiện có khoảng 6 triệu thùng dầu thô mỗi ngày đi qua cửa khẩu Bab al-Mandeb đến châu Á với 2/3 trong số đó đến từ Ả Rập Xê-út, phần còn lại 1,9 triệu thùng dầu thô mỗi ngày của Nga được vận chuyển qua biển Đỏ đến khách hàng châu Á.

Ấn Độ được xem có khả năng bị ảnh hưởng nặng nề nhất do sự gián đoán này, vì hơn một nửa lượng dầu thô nhập khẩu của nước này hiện đang đi qua eo biển Bab al-Mandeb. Quốc gia này cũng phụ thuộc vào eo biển Hormuz để nhập khẩu gần một nửa lượng dầu từ nhà sản xuất vùng Vịnh, điều đó có nghĩa sự gián đoạn kéo dài tại cả 2 điểm nghẽn này sẽ khiến Ấn Độ có ít tuyến đường thay thế hơn so với nhiều nền kinh tế lớn khác.

Giá xăng dầu tại nhiều nước châu Á tăng cao. (Ảnh: Getty)

Nhiều nước nhập khẩu lớn khác ở châu Á cũng chịu ảnh hưởng nặng nề, bao gồm Pakistan với 36% lượng dầu thô nhập khẩu đi qua cửa khẩu Bab al-Mandeb; Philippines (37%); Hàn Quốc (31%); Nhật Bản (28%); Đài Loan (22%) và Trung Quốc (19%).

Hiện tại, Nhật Bản cùng với nhiều nước láng giềng đã và đang chi hàng tỷ USD trợ cấp nhiên liệu để giữ giá dầu ở mức thấp, gây áp lực nặng nề lên ngân sách chính phủ. Sau tuyên bố của lực lượng Houthi, một số nước như Hàn Quốc nhanh chóng gia hạn khoản giảm thuế nhiên liệu.

Kênh đào Suez là giải pháp khả thi?

Hồi tháng 3, Ả Rập Xê-út phản ứng trước việc đóng cửa eo biển Hormuz bằng cách chuyển hướng xuất khẩu dầu từ vùng vịnh ở bờ biển phía đông nước này sang cảng Yanbu ở bờ biển phía tây biển Đỏ, nơi hiện đang xử lý hơn 70% lượng dầu thô xuất khẩu của Riyadh.

Hướng đi này trở thành cứu cánh cho nhiều quốc gia châu Á, như Trung Quốc - nước mua dầu lớn nhất của Ả Rập Xê-út và Ấn Độ, Nhật Bản và Hàn Quốc - những nước đứng ngay sau đó.

Một số nhà máy lọc dầu của Nhật Bản và Hàn Quốc cũng được cho đang tìm cách né tránh mối đe dọa từ lực lượng Houthi bằng cách chuyển hướng hàng hóa về phía bắc qua kênh đào Suez đến Địa Trung Hải và vòng quanh châu Phi. Nhưng tuyến đường vòng dài này đi kèm với chi phí khổng lồ.

Nhiều nhà phân tích cho rằng phương án này sẽ phải trả giá rất đắt. Theo dữ liệu từ công ty phân tích hàng hải Kpler, việc chuyển hướng hàng hóa từ Yanbu đến Hàn Quốc qua tuyến đường đó sẽ làm tăng thời gian vận chuyển từ khoảng 24 ngày lên khoảng 54 ngày. Mức tăng chính xác sẽ phụ thuộc vào điểm đến cuối cùng, nhưng những chuyến đi đến châu Á nói chung sẽ mất thêm vài tuần so với tuyến đường trực tiếp qua biển Ả Rập.

Trong khi đó Al Jazeera nhận định một trong những thách thức lớn nhất nằm ở vấn đề hậu cần liên quan đến loại tàu chở dầu vận chuyển dầu thô của Ả Rập Xê-út. Hầu hết dầu xuất khẩu từ Yanbu được chất lên tàu chở dầu thô siêu lớn (VLCC), nhưng tàu VLCC chở đầy dầu không thể đi qua kênh đào Suez vì chúng nằm quá sâu dưới mặt nước.

Phương án đi qua kênh đào Suez sẽ tốn nhiều thời gian và chi phí hơn. (Ảnh: The Guardian)

Thay vào đó, các nhà khai thác sẽ phải chuyển một phần hàng hóa trước khi đến kênh đào bằng đường ống SUMED của Ai Cập hoặc chuyển sang sử dụng các tàu chở dầu Suezmax nhỏ hơn có thể đi qua kênh đào dễ dàng hơn. Cả 2 lựa chọn đều làm tăng thêm thời gian và chi phí.

Nhiều nhà phân tích khác cho rằng lựa chọn thay thế vẫn tồn tại, nhưng mỗi lựa chọn đều có những hạn chế đáng kể, bao gồm khả năng là tăng nhập khẩu từ Nga.

Tuy nhiên, lựa chọn đó có thể trở nên kém khả thi hơn nếu lệnh phong tỏa của lực lượng Houthi mở rộng ra ngoài phạm vi vận chuyển liên quan đến Ả Rập Xê-út, vì lượng lớn dầu thô của Nga hướng đến châu Á cũng đi qua biển Đỏ.

“Việc thay thế là có thể nhưng sẽ bị hạn chế”, ông Ahmed Helal, chuyên gia của tổ chức nghiên cứu Asia Group nhấn mạnh. Đồng thời, ông cảnh báo mọi sự mở rộng của lệnh phong tỏa đều làm lộ ra những loại dầu thô của miền tây nước Nga đang vận chuyển đến châu Á và “làm giảm đáng kể khả năng thay thế dầu thô của Ả Rập Xê-út đối với nhà máy lọc dầu châu Á”.

Trong khi đó, dầu thô từ Mỹ và Venezuela có thể trở nên hấp dẫn hơn nếu tình trạng gián đoạn kéo dài, nhưng những lô hàng này đòi hỏi quãng đường vận chuyển dài hơn và chi phí vận chuyển cao hơn. Cùng với đó, Mỹ đang đối mặt với “tình trạng thiếu hụt nguồn dự trữ sản phẩm trong khi nhà máy lọc dầu của nước này hoạt động gần hết công suất”.

“Dù kênh đào Suez có thể giúp giảm bớt một số gián đoạn, nhưng nó không thể thay thế hoàn toàn quy mô và hiệu quả của tuyến đường trực tiếp qua eo biển Hormuz và Bab al-Mandeb. Nếu cả hai điểm nghẽn này tiếp tục chịu áp lực, hậu quả có thể sẽ lan rộng ra ngoài lĩnh vực vận tải biển, làm tăng chi phí, đẩy giá cước vận chuyển toàn cầu lên cao và tạo thêm áp lực tăng giá dầu”, chuyên gia nghiên cứu và tư vấn chính sách năng lượng Marc Ayoub kết luận.

Kông Anh