Iran tính 'cắt đứt vĩnh viễn' Internet toàn cầu

Iran đang tiến gần kịch bản tách rời lâu dài khỏi Internet toàn cầu. Ảnh: EPA.

Truyền thông trong nước Iran dẫn lời người phát ngôn chính phủ cho biết Internet quốc tế có thể tiếp tục bị ngắt ít nhất đến Nowruz - Tết Ba Tư, rơi vào ngày 20/3, Guardian đưa tin. Đợt vô hiệu hóa Internet hiện nay tại Iran bắt đầu từ ngày 8/1, sau gần hai tuần biểu tình leo thang.

Giới quan sát nhận định đây là một trong những vụ ngắt kết nối Internet nghiêm trọng nhất lịch sử, kéo dài hơn cả lệnh đóng mạng tại Ai Cập trong phong trào Quảng trường Tahrir năm 2011.

Một cựu quan chức Bộ Ngoại giao Mỹ từng phụ trách vấn đề kiểm duyệt Internet nhận định khả năng Iran tiến tới chia cắt vĩnh viễn khỏi mạng toàn cầu là “có thể xảy ra”, song cảnh báo cái giá kinh tế và xã hội sẽ rất lớn.

Theo các nhà nghiên cứu về Internet Iran, đợt chặn mạng hiện nay không phải là biện pháp tạm thời, mà là kết quả của quá trình chuẩn bị kéo dài hơn 16 năm nhằm siết chặt quyền kiểm soát không gian số. Một trụ cột trong chiến lược này là hệ thống lọc và “danh sách trắng”, cho phép một nhóm nhỏ được truy cập Internet toàn cầu, trong khi phần lớn người dân chỉ có thể kết nối ở mức hạn chế.

Công nghệ phục vụ cơ chế này được cho là dựa trên các thiết bị giám sát và điều phối lưu lượng mạng công suất lớn, có khả năng theo dõi người dùng, chặn website, giao thức và cả các công cụ vượt tường lửa như VPN.

“Về bản chất, thiết bị kiểm duyệt được đặt trên mọi tuyến mạng, cho phép chính quyền ngăn chặn kết nối theo cả hai chiều”, một nhà nghiên cứu giấu tên cho biết.

Iran đã ngắt Internet hơn 180 giờ. Biểu đồ: Guardian.

Song song với đó, Iran đã xây dựng “Internet quốc gia” - một mạng nội bộ chỉ hoạt động trong lãnh thổ nước này. Mạng này cung cấp các dịch vụ do nhà nước phát triển, từ nhắn tin, tìm kiếm đến bản đồ và nền tảng xem video, nhưng bị giám sát chặt chẽ và gần như tách biệt hoàn toàn với Internet toàn cầu.

Ý tưởng này hình thành từ năm 2009, khi chính quyền nhận ra rằng việc cắt mạng toàn diện gây thiệt hại kinh tế quá lớn.

Từ năm 2012, Tehran bắt đầu hoàn thiện mô hình internet nội địa, đồng thời áp dụng các biện pháp hành chính và kinh tế để buộc doanh nghiệp, ngân hàng và nhà cung cấp dịch vụ mạng chuyển hạ tầng về trong nước.

Đến giữa thập niên 2010, các nhà nghiên cứu xác nhận Iran đã vận hành thành công một hệ thống mạng nội bộ phân vùng, hoạt động độc lập với bên ngoài.

Trong các cuộc biểu tình gần đây, Internet quốc gia vẫn duy trì hoạt động và trở thành kênh kết nối duy nhất của đa số người dân Iran. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo mô hình này sẽ khiến nền kinh tế suy yếu, gia tăng cô lập xã hội và làm xói mòn niềm tin của cộng đồng quốc tế.

Trong bối cảnh đó, dịch vụ Internet vệ tinh Starlink của tỷ phú Elon Musk nổi lên như một thách thức mới đối với nỗ lực kiểm soát thông tin của Tehran. SpaceX - công ty sở hữu Starlink - tuần này thông báo cung cấp dịch vụ miễn phí cho người dân Iran, đưa hệ thống vệ tinh này vào tâm điểm một cuộc đối đầu công nghệ - địa chính trị mới, Reuters cho biết.

Giới phân tích cho rằng khả năng Starlink chống chịu trước các biện pháp gây nhiễu và ngăn chặn của Iran sẽ được theo dõi sát sao, không chỉ bởi các nhà đầu tư mà còn bởi quân đội và cơ quan tình báo nhiều nước.

Theo một cựu quan chức Lầu Năm Góc, sự phát triển của Internet vệ tinh đang đặt ra câu hỏi lớn cho các chính quyền kiểm soát thông tin: liệu việc “tắt” hoàn toàn liên lạc trong kỷ nguyên công nghệ cao còn khả thi hay không.

Phương Linh