Hướng tới tăng trưởng 'hai con số' nhờ thể chế đặc thù từ Luật Thủ đô (sửa đổi)

Một góc Thủ đô Hà Nội. (Ảnh: Tuấn Anh/TTXVN)

Việc sửa đổi Luật Thủ đô đang hướng tới một thay đổi căn bản trong tư duy quản lý, đó là trao thêm thẩm quyền, cơ chế và dư địa chính sách cho Hà Nội; qua đó giúp thành phố chủ động hơn trong giải quyết các điểm nghẽn về hạ tầng, môi trường và quy hoạch, đồng thời khai thác hiệu quả các nguồn lực nội sinh để tạo động lực phát triển nhanh và bền vững, đặc biệt hướng tới tăng trưởng “hai con số” nhờ thể chế đặc thù.

Ngày 20/3, Văn phòng Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội phối hợp với Báo Tiền Phong tổ chức tọa đàm “Luật Thủ đô (sửa đổi) với chủ đề "Hà Nội trước cơ hội lịch sử.”

Từ sự kiện này, một vấn đề lớn hơn được gợi ra khá rõ: Hà Nội đang đứng trước một lần điều chỉnh thể chế có ý nghĩa không chỉ cho trước mắt, mà còn cho cả tầm nhìn phát triển nhiều thập niên tới.

Trao quyền mạnh hơn để Hà Nội chủ động phát triển

Trong bối cảnh Hà Nội đang đối mặt với nhiều áp lực về giao thông, môi trường, hạ tầng và chất lượng sống, việc hoàn thiện khuôn khổ pháp lý không còn là lựa chọn, mà là yêu cầu cấp thiết. Những hạn chế của cơ chế hiện hành dần bộc lộ khi tốc độ đô thị hóa và quy mô dân số tăng nhanh, trong khi công cụ quản lý chưa theo kịp.

Tại tọa đàm, Chánh Văn phòng Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội Nguyễn Tiến Thiết cho rằng, Hà Nội đang đứng trước một cơ hội đặc biệt khi được Trung ương cho phép triển khai đồng bộ ba trụ cột: Nghị quyết của Bộ Chính trị về phát triển Thủ đô, Luật Thủ đô (sửa đổi) và Quy hoạch tổng thể Thủ đô tầm nhìn 100 năm. Nếu nghị quyết là định hướng chính trị, quy hoạch là tầm nhìn, thì luật chính là công cụ để hiện thực hóa.

Yêu cầu đặt ra là phải xây dựng được một khuôn khổ pháp lý đủ mạnh, đủ linh hoạt để Hà Nội chủ động hơn trong quản lý và phát triển. Tinh thần cốt lõi là “trao quyền mạnh hơn-phân cấp, phân quyền toàn diện hơn-trách nhiệm giải trình rõ ràng hơn,” hướng tới cơ chế “Hà Nội quyết-Hà Nội làm-Hà Nội chịu trách nhiệm.”

Quan điểm này cũng phù hợp với dự thảo luật khi xác định nguyên tắc phân quyền tối đa, toàn diện, đồng thời yêu cầu phân định rõ thẩm quyền, bảo đảm công khai, minh bạch và kiểm soát quyền lực . Đây được xem là nền tảng để Hà Nội chuyển từ mô hình quản lý phụ thuộc sang chủ động hơn trong điều hành.

Tại đây, Đại biểu Quốc hội Phan Đức Hiếu nhìn nhận, điểm cốt lõi của Luật Thủ đô (sửa đổi) không nằm ở việc bổ sung thêm quy định, mà là tạo ra “không gian chính sách” đủ rộng để Hà Nội thử nghiệm những cách làm mới. Theo ông, nếu cơ chế vẫn giống các địa phương khác thì rất khó kỳ vọng Thủ đô tạo ra đột phá.

Mở cơ chế đặc thù nhằm tháo gỡ các điểm nghẽn đô thị

Giao thông tại Hà Nội phát triển theo hướng hiện đại. (Ảnh: TTXVN)

Một trong những nội dung được các chuyên gia nhấn mạnh là khả năng xử lý những vấn đề tồn tại kéo dài của Hà Nội thông qua cơ chế mới.

Nhà báo Nguyễn Ngọc Tiến, Phó Tổng Biên tập Báo Tiền Phong cho rằng, Hà Nội đang phải đối mặt với nhiều thách thức đặc thù của một đô thị lớn như ùn tắc giao thông, ô nhiễm không khí, ngập úng và xử lý rác thải. Những vấn đề này không thể giải quyết bằng các giải pháp hành chính đơn lẻ, mà cần một khuôn khổ pháp lý đủ mạnh để điều chỉnh đồng bộ.

Ở góc độ chuyên môn, Kiến trúc sư Phạm Thanh Tùng, Chánh văn phòng Hội Kiến trúc sư Việt Nam nhận định, điểm nghẽn lớn nhất của Hà Nội hiện nay là phát triển đô thị thiếu đồng bộ, đặc biệt trong kết nối hạ tầng và phân bổ không gian. Vì vậy, luật cần tạo cơ chế để thành phố chủ động điều chỉnh quy hoạch, tổ chức lại không gian đô thị và phát triển theo mô hình đa trung tâm.

Dự thảo Luật Thủ đô đã bước đầu thể hiện hướng tiếp cận này. Điều 10 quy định việc phát triển Thủ đô phải dựa trên Quy hoạch tổng thể, có giá trị pháp lý tương đương quy hoạch tỉnh và quy hoạch chung thành phố. Điều này giúp thống nhất một đầu mối quy hoạch, tránh tình trạng chồng chéo như trước.

Đáng chú ý, dự thảo cho phép Hà Nội khai thác đồng bộ không gian ngầm, không gian tầm thấp và tầm cao; đồng thời phát triển đô thị theo mô hình TOD gắn với hệ thống giao thông công cộng. Đây được xem là giải pháp quan trọng để mở rộng không gian phát triển mà không làm gia tăng áp lực lên khu vực nội đô.

Đại biểu Quốc hội Tạ Văn Hạ, Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Xã hội của Quốc hội cho biết, nếu không có cơ chế đủ mạnh để xử lý các vấn đề như giao thông, môi trường, nhà ở, thì mọi mục tiêu phát triển đều khó đạt được. Theo ông, luật cần đi thẳng vào các “điểm nghẽn,” thay vì chỉ dừng ở nguyên tắc chung.

Phó Chủ nhiệm Ủy ban Văn hóa và Giáo dục của Quốc hội Tạ Văn Hạ. (Ảnh: TTXVN)

Một điểm mới quan trọng khác là việc cho phép thành phố thí điểm các cơ chế, chính sách mới, kể cả những nội dung khác với quy định hiện hành hoặc chưa có trong hệ thống pháp luật. Đây được đánh giá là “dư địa thử nghiệm” cần thiết để Hà Nội tìm ra các mô hình phát triển phù hợp với thực tiễn.

Bên cạnh vấn đề quản lý đô thị, câu chuyện nguồn lực cũng được nhiều đại biểu đề cập. Chánh Văn phòng Ủy ban Nhân dân thành phố Hà Nội Nguyễn Tiến Thiết nhấn mạnh, Hà Nội cần chuyển từ tư duy “cạnh tranh thu hút nguồn lực bên ngoài” sang “khai thác hiệu quả nguồn lực nội sinh.”

Điều này đòi hỏi phải có cơ chế phù hợp để huy động, phân bổ và sử dụng nguồn lực một cách linh hoạt.

Dự thảo luật đã mở rộng đáng kể quyền tự chủ tài chính cho thành phố. Hà Nội được hưởng toàn bộ một số khoản thu, đồng thời có thể chủ động sử dụng nguồn tăng thu ngân sách để đầu tư phát triển. Thành phố cũng được phép phát hành trái phiếu, huy động vốn và quyết định cơ cấu chi phù hợp với yêu cầu phát triển.

Theo đại biểu Phan Đức Hiếu, Ủy viên chuyên trách Ủy ban Kinh tế và Tài chính của Quốc hội, đây là điều kiện quan trọng để Hà Nội không bị “bó tay” trước các dự án lớn, đặc biệt là hạ tầng giao thông và đô thị. Nếu không có cơ chế tài chính linh hoạt, việc triển khai các dự án quy mô lớn sẽ rất khó khăn.

Ở góc độ doanh nghiệp, đại diện một số đơn vị cho rằng, điều họ kỳ vọng không chỉ là ưu đãi, mà là môi trường chính sách ổn định, minh bạch và có thể dự đoán được. Khi đó, doanh nghiệp mới sẵn sàng đầu tư dài hạn.

Trong lĩnh vực khoa học công nghệ, dự thảo luật cũng thể hiện rõ định hướng phát triển kinh tế tri thức. Hà Nội được phép áp dụng cơ chế thử nghiệm có kiểm soát, chấp nhận rủi ro và miễn trừ trách nhiệm trong một số hoạt động đổi mới sáng tạo. Đây là bước đi quan trọng để thúc đẩy hệ sinh thái khởi nghiệp và chuyển đổi số.

Thách thức trong việc đưa luật vào cuộc sống

Tầm nhìn đến năm 2050, Thủ đô Hà Nội là thành phố kết nối toàn cầu, có mức sống và chất lượng cuộc sống cao. (Ảnh: Huy Hùng/TTXVN)

Dù mở ra nhiều cơ chế mới, các đại biểu cũng thống nhất rằng, thách thức lớn nhất không nằm ở việc ban hành luật, mà ở khâu thực thi. Ông Nguyễn Tiến Thiết cho rằng, điều quan trọng là làm sao để Luật Thủ đô (sửa đổi) đi vào cuộc sống nhanh nhất và hiệu quả nhất. Điều này đòi hỏi hệ thống văn bản hướng dẫn phải đồng bộ, bộ máy thực thi phải đủ năng lực, đồng thời phải có cơ chế giám sát và đánh giá hiệu quả rõ ràng.

Dự thảo luật đã đặt ra yêu cầu về kiểm soát quyền lực, trách nhiệm giải trình và cơ chế giám sát trong quá trình thực hiện. Tuy nhiên, theo nhiều chuyên gia cần tiếp tục cụ thể hóa các quy định này để tránh tình trạng “trao quyền nhưng không kiểm soát được.”

Từ những trao đổi tại tọa đàm có thể thấy Luật Thủ đô (sửa đổi) không chỉ nhằm giải quyết những vấn đề trước mắt, mà hướng tới xây dựng một nền tảng thể chế dài hạn cho Hà Nội. Hiện Thủ đô đang có một cơ hội lớn để thiết kế lại không gian phát triển của mình trên nền tảng thể chế mới.

Cơ hội ấy không chỉ nằm ở việc sửa một đạo luật, mà ở khả năng biến luật thành động lực, biến thể chế thành lợi thế cạnh tranh, biến những điểm nghẽn lâu nay thành dư địa cho tăng trưởng mới.

Nếu làm được điều đó, Luật Thủ đô (sửa đổi) sẽ không chỉ là khung pháp lý cho Hà Nội, mà còn có thể trở thành nơi thử nghiệm những cách làm mới cho quản trị đô thị ở Việt Nam./.

(TTXVN/Vietnam+)