Hương thơm từ nếp nghề

Phơi hương - công đoạn quan trọng quyết định độ khô và mùi thơm tự nhiên của hương truyền thống.

Tỉ mỉ trong từng công đoạn

Ở xã Phủ Thông, nghề làm hương truyền thống vẫn được duy trì tại các thôn: Bản Mới, Khuổi Sla, Nà Lầu. Đây không phải nghề chính của người dân, nhưng qua nhiều thế hệ, hương vẫn được làm đều đặn để phục vụ đời sống sinh hoạt, tín ngưỡng của cộng đồng, nhất là vào những dịp lễ, Tết.

Theo mùi hương thơm dịu, chúng tôi về ngôi nhà giản dị của bà Lăng Thị Tiêu ở thôn Bản Mới. Bà Tiêu năm nay gần 80 tuổi, có 50 năm gắn bó với nghề làm hương. Chính vì vậy, mọi công đoạn đều được bà kể lại tỉ mỉ. Mỗi nguyên liệu đều được lựa chọn cẩn thận, không chút lơ là.

Cốt tăm hương làm từ những dóng cây mai già, dài và thẳng được người dân nơi đây mang về cắt và chẻ thành từng que nhỏ có chiều dài từ 30-40cm, đường kính 2-3mm, sau đó ngâm xuống nước khoảng từ ba tháng trở lên rồi phơi khô, vò kỹ sao cho que sạch và bóng.

Phần bột hương bọc quanh cốt tăm có màu vàng sẫm hoặc màu nâu được người dân kết hợp từ những loại lá cây lấy trên rừng như lá phây hoặc lá quế, phơi khô rồi nghiền nhỏ thành bột mịn trộn với bột gỗ có mùi thơm.

Cùng với bà Tiêu, bà Hoàng Thị Dín ở thôn Khuổi Sla cũng đã có hơn 40 năm làm hương. Bà Dín nhớ lại: Ngày xưa, chưa có máy móc thì phải dùng cối giã tay để làm nát, mịn các nguyên liệu trên. Nhưng nay đã có máy nghiền nên việc chuẩn bị nguyên liệu làm ra những nén hương truyền thống đã thuận tiện hơn.

Sau khi đã chuẩn bị đủ nguyên liệu, công đoạn làm đầu tiên là nhúng cốt tăm vào nước sau đó lăn bột hương. Khi lăn phải nhanh tay lắc để bột vừa bám dính, vừa bảo đảm độ tròn đều của nén hương. Cứ thế việc lăn bột hương được lặp đi lặp lại nhiều lần cho tới khi nén hương được khoác lớp áo bột đều là đạt yêu cầu.

Sau đó hương được đem đi hong, đi phơi. Trời nắng thì phơi một ngày, trời râm thì hong hai đến ba ngày. Để tạo sự bắt mắt, phần chân hương được bà con quết thêm phẩm màu hồng, tím.

Hương truyền thống Phủ Thông được hong, phơi theo phương pháp thủ công trước khi đưa ra chợ phiên phục vụ người dân dịp lễ, Tết.

Vừa làm, bà Dín vừa chia sẻ, nghề làm hương của người Tày đòi hỏi sự cẩn thận ở từng công đoạn. Nguyên liệu không pha trộn hóa chất, hoàn toàn từ tự nhiên nên hương khi đốt không cay mắt, mùi dễ chịu. Gia đình bà làm hương quanh năm, nhưng bán được nhiều nhất vẫn là vào dịp lễ, Tết hoặc khi các gia đình trong vùng có việc.

Giữ lại một nếp nghề

Với người Tày, nén hương gắn liền với các nghi lễ quen thuộc trong đời sống: thờ cúng tổ tiên, vào nhà mới, cưới hỏi, thực hành then, Lễ hội Lồng tồng… Hương vì thế không chỉ là sản phẩm buôn bán mà trước hết là vật dụng không thể thiếu trong sinh hoạt văn hóa tâm linh. Từ nhu cầu ấy, nghề làm hương thủ công hình thành và được truyền lại qua nhiều đời.

Hiện nay, toàn xã có hơn 10 hộ còn gắn bó với nghề làm hương truyền thống. Các hộ chủ yếu nhận làm khi có người đặt hoặc mang bán ở chợ phiên vào những dịp lễ, Tết. Dù thu nhập không cao, nghề vẫn được duy trì như một thói quen sinh hoạt lâu năm của bản làng.

Ở Phủ Thông, phần lớn các hộ làm hương coi đây là nghề phụ. Vào những tháng giáp Tết Nguyên đán, Rằm tháng Giêng, Rằm tháng Bảy, các gia đình tập trung làm hương nhiều hơn. Khi đó, từ người già đến trẻ nhỏ đều tham gia, mỗi người một việc. Hương làm xong được bó thành từng bó khoảng 50 nén, đầu bó cuộn giấy báo để tránh rơi bột trong quá trình vận chuyển.

Người dân xã Phủ Thông làm hương từ nguyên liệu tự nhiên nên khi đốt không cay mắt, mùi dễ chịu.

Với giá bán khoảng 15 nghìn đồng một bó, mỗi năm nghề làm hương mang lại cho mỗi hộ thu nhập hơn 30 triệu đồng. Số tiền không lớn, nhưng là nguồn thu bổ trợ giúp các gia đình duy trì nếp nghề.

Tuy nhiên, trong bối cảnh nguyên liệu ngày càng khan hiếm, chi phí tăng, đầu ra chủ yếu vẫn là chợ phiên và đơn đặt hàng nhỏ lẻ, việc giữ nghề lâu dài vẫn rất cần sự quan tâm, hỗ trợ để nghề truyền thống không bị mai một.

Bà Lý Thị Ngoan, ở thôn Khuổi Sla, cho biết: Tôi làm hương đã 10 năm, chủ yếu vào dịp Tết. Làm hương tốn nhiều công sức, nguyên liệu ngày càng khó kiếm, chi phí tăng, các khâu lại tỉ mỉ. Đến mùa lại tất bật chuẩn bị, đây là nghề truyền thống, mong sao các thế hệ sau này lại tiếp nối. Vui nhất là khi khách mua rồi lại quay lại mua tiếp, khen hương cháy lâu, mùi nhẹ, không gây khó chịu.

Giữa những đổi thay của đời sống hiện nay, nghề làm hương ở Phủ Thông vẫn được duy trì từ nhu cầu sinh hoạt và tín ngưỡng của người dân. Mỗi nén hương làm ra đều góp phần giữ lại một nếp nghề gắn bó lâu dài với đời sống văn hóa của cộng đồng người Tày nơi đây.

Bích Phượng