HTX và doanh nghiệp: Đã đến lúc chuyển từ bao tiêu sang 'đồng đầu tư'

Diễn đàn Hợp tác xã Quốc gia lần thứ 3 năm 2026 có sự tham gia đồng hành của Tổng công ty Phân bón Dầu khí Cà Mau (PVCFC) và Tổng công ty Phân bón và Hóa chất Dầu khí (PVFCCo - Phú Mỹ).

Ngày 10/4, Liên minh Hợp tác xã Việt Nam tổ chức Diễn đàn Hợp tác xã Quốc gia lần thứ 3 năm 2026 với chủ đề “Kết nối kinh tế hợp tác với hệ sinh thái kinh tế tư nhân”, thu hút sự quan tâm của giới hoạch định chính sách, doanh nghiệp và cộng đồng hợp tác xã (HTX). Diễn đàn đặt ra một vấn đề lớn: làm thế nào để HTX thực sự trở thành một cấu phần năng động trong hệ sinh thái kinh tế tư nhân, thay vì đứng bên lề như lâu nay.

Phát biểu tại diễn đàn, Luật sư Trương Thanh Đức - Trọng tài viên Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam nhấn mạnh, đã đến lúc cần nhìn nhận lại toàn bộ hệ thống pháp luật liên quan đến HTX trong bối cảnh mới. Theo ông, Nghị quyết 68-NQ/TW đã xác định kinh tế tư nhân là động lực của nền kinh tế, trong đó có HTX. Tuy nhiên, nếu thiếu cơ chế về tài chính, đất đai và chính sách phù hợp, HTX khó có thể phát triển đúng tiềm năng.

“HTX muốn lớn đến đâu mà không có động lực thì cũng không thể đi xa. Động lực ở đây chính là cơ chế. Một trong những điểm nghẽn lớn được chỉ ra là chính sách thuế. HTX hoạt động chủ yếu vì lợi ích thành viên, không phải tối đa hóa lợi nhuận như doanh nghiệp, nên cần có cách tiếp cận chính sách khác biệt. Thực tế hiện nay, nguồn lực và ưu đãi đang nghiêng nhiều về khu vực doanh nghiệp, trong khi HTX lại thiếu vốn, thiếu cơ chế để mở rộng”, ông Đức nói.

Luật sư Trương Thanh Đức: HTX muốn lớn đến đâu mà không có động lực thì cũng không thể đi xa. Động lực ở đây chính là cơ chế.

Không chỉ vậy, khả năng tiếp cận tín dụng cũng là “nút thắt” lớn. Nếu doanh nghiệp có thể vay vốn linh hoạt, thậm chí không cần tài sản đảm bảo, thì HTX lại gặp nhiều rào cản. Điều này khiến liên kết giữa HTX và doanh nghiệp khó đi vào thực chất.

Một vấn đề khác ít được nhắc tới nhưng mang tính nền tảng là tính minh bạch trong hợp tác. Theo đại diện Trung tâm Trọng tài Quốc tế Việt Nam, hiện rất ít tranh chấp liên quan đến HTX được đưa ra trọng tài, cho thấy các cơ chế bảo vệ quyền lợi trong hợp tác còn chưa được sử dụng hiệu quả. Việc tăng cường liên kết với các thiết chế trọng tài được xem là cách để nâng cao tính minh bạch và bảo vệ quyền lợi các bên.

Ở góc nhìn doanh nghiệp, Anh hùng Lao động Trần Mạnh Báo - Chủ tịch HĐQT ThaiBinh Seed cho rằng, hành lang chính sách đã bắt đầu mở ra, đặc biệt với Nghị định 40/2022/NĐ-CP về liên kết “4 nhà”. Tuy nhiên, để chuỗi giá trị vận hành hiệu quả, cần một bước tiến xa hơn trong tư duy hợp tác.

Anh hùng Lao động Trần Mạnh Báo: HTX và doanh nghiệp cần chuyển dịch từ “bao tiêu sản phẩm” sang “đồng đầu tư và đồng phát triển”.

Dẫn chứng kinh nghiệm quốc tế, ông Báo cho biết tại Canada, một liên minh HTX cấp bang có thể đạt doanh thu tới 7 tỷ USD, trong đó có sự tham gia trực tiếp của doanh nghiệp trong hệ sinh thái. Điều này cho thấy, HTX và doanh nghiệp không chỉ là đối tác giao dịch, mà có thể cùng chia sẻ lợi ích và rủi ro.

Trong khi đó, tại Việt Nam, thực trạng đất đai nhỏ lẻ, manh mún đang là rào cản lớn cho việc hình thành các chuỗi giá trị quy mô lớn. So sánh với Nhật Bản, nơi ngay cả những ngành nghề nhỏ như cắt tóc cũng tham gia HTX để phát triển chuyên nghiệp, ông Báo cho rằng tư duy liên kết của người dân Việt Nam cần thay đổi mạnh mẽ hơn.

Đặc biệt, đại diện ThaiBinh Seed nhấn mạnh một chuyển dịch mang tính chiến lược: từ “bao tiêu sản phẩm” sang “đồng đầu tư và đồng phát triển”. Theo đó, nếu chỉ dừng ở hợp đồng thu mua, mối quan hệ giữa doanh nghiệp và HTX sẽ rất dễ đứt gãy trước biến động thị trường. Ngược lại, khi doanh nghiệp tham gia sâu hơn - từ góp vốn, đầu tư hạ tầng, đến chuyển giao công nghệ và tiêu chuẩn - lợi ích của hai bên sẽ gắn kết chặt chẽ hơn.

Thực tế cho thấy, trong các mô hình thành công, doanh nghiệp không chỉ đặt hàng mà còn đầu tư vào kho bãi, nhà sơ chế, hệ thống kiểm soát chất lượng, đồng thời hỗ trợ HTX xây dựng quy trình sản xuất, truy xuất nguồn gốc và quản trị dữ liệu. Đây là nền tảng để sản phẩm đáp ứng tiêu chuẩn quốc tế và duy trì chất lượng ổn định.

Quan trọng hơn, mối quan hệ này cần được thiết kế theo tầm nhìn dài hạn. Thay vì hợp tác theo từng vụ mùa, doanh nghiệp và HTX cần xây dựng chiến lược 3-5 năm, với cam kết rõ ràng về sản lượng, chất lượng và thị trường. Khi đó, niềm tin và tính ổn định mới được củng cố.

Tuy nhiên, để bước vào mô hình “đồng đầu tư”, HTX cũng phải thay đổi. Điều kiện tiên quyết là minh bạch tài chính, nâng cao năng lực quản trị, tuân thủ quy trình và sẵn sàng chia sẻ dữ liệu. Theo ông Báo, không thể có đồng đầu tư nếu thiếu minh bạch.

Phương Thảo