Kết nối hợp tác xã - kinh tế tư nhân: Mở đường cho hệ sinh thái nông nghiệp hiện đại

Vì sao liên kết hợp tác xã - doanh nghiệp chưa bền vững?

Diễn đàn Hợp tác xã quốc gia 2026 được tổ chức nhân dịp kỷ niệm Ngày Hợp tác xã Việt Nam (11/4) và 80 năm Chủ tịch Hồ Chí Minh gửi thư kêu gọi điền chủ, nông gia tham gia hợp tác xã nông nghiệp.

Diễn đàn thu hút khoảng 300 đại biểu là lãnh đạo các bộ, ngành, địa phương, chuyên gia, doanh nghiệp và các hợp tác xã tiêu biểu. Ảnh: Hải Anh

Với chủ đề “Kết nối kinh tế hợp tác với hệ sinh thái kinh tế tư nhân”, diễn đàn không chỉ là không gian đối thoại chính sách mà còn đi thẳng vào những vấn đề thực tiễn. Điểm chung được nhiều đại biểu chỉ ra là mối liên kết giữa hợp tác xã (HTX) và doanh nghiệp vẫn thiếu bền vững, chủ yếu mang tính ngắn hạn, dễ bị phá vỡ khi thị trường biến động.

Theo ông Lưu Văn Diễn - Chủ tịch HĐQT HTX cơ giới, xây dựng Vĩnh Thái (Khánh Hòa), một trong những rào cản lớn là khung pháp lý cho hợp đồng liên kết chưa rõ ràng. Nhiều hợp đồng hiện nay chỉ dừng ở thỏa thuận dân sự, thiếu cơ chế ràng buộc đủ mạnh. Khi phát sinh tranh chấp, HTX thường ở thế yếu, vừa hạn chế nguồn lực vừa thiếu công cụ pháp lý để bảo vệ quyền lợi.

Rủi ro “bẻ kèo” trong liên kết chuỗi cũng là vấn đề đáng lo ngại. Khi giá cả thị trường biến động, cả HTX và doanh nghiệp đều có thể điều chỉnh cam kết, khiến liên kết đứt gãy, gây thiệt hại kinh tế và làm suy giảm niềm tin giữa các bên.

Bên cạnh đó, khả năng tiếp cận tín dụng của HTX vẫn là điểm nghẽn lớn. Dù đã có hợp đồng liên kết với doanh nghiệp, nhiều HTX vẫn khó vay vốn do thiếu tài sản bảo đảm, quy mô nhỏ và chưa đáp ứng yêu cầu minh bạch tài chính. Trong khi đó, để tham gia sâu vào chuỗi giá trị, HTX phải đầu tư vào công nghệ, tiêu chuẩn hóa sản xuất và truy xuất nguồn gốc, những yếu tố đòi hỏi nguồn vốn trung và dài hạn.

Từ góc độ pháp lý, luật sư Trương Thanh Đức cho rằng cần rà soát toàn diện hệ thống chính sách đối với HTX, đặc biệt là các quy định về thuế và tín dụng. Với đặc thù không đặt mục tiêu lợi nhuận tối đa, HTX cần được thiết kế chính sách phù hợp hơn để phát huy vai trò trong nền kinh tế.

Tuy nhiên, các ý kiến tại diễn đàn cũng nhấn mạnh, bản thân HTX phải chủ động thay đổi. Việc minh bạch tài chính, chuẩn hóa quy trình sản xuất, nâng cao chất lượng và khả năng truy xuất nguồn gốc không chỉ là yêu cầu thị trường mà còn là điều kiện tiên quyết để xây dựng niềm tin với doanh nghiệp.

Hoàn thiện thể chế, mở đường cho hệ sinh thái tích hợp

Theo bà Nguyễn Thị Hoàng Yến - Phó Cục trưởng Cục Kinh tế hợp tác và phát triển nông thôn, khu vực kinh tế tư nhân hiện đóng góp hơn 50% GDP, trên 30% tổng thu ngân sách nhà nước và tạo việc làm cho hơn 80% lực lượng lao động. Đây là lực lượng dẫn dắt thị trường và chuỗi giá trị.

Trong khi đó, khu vực kinh tế hợp tác với hàng chục nghìn HTX và hàng triệu thành viên chủ yếu là nông dân lại giữ vai trò nền tảng trong tổ chức sản xuất. Tuy nhiên, giữa hai khu vực này vẫn tồn tại khoảng cách lớn, chưa hình thành được mối liên kết chặt chẽ, mang tính hệ thống.

Một trong những nguyên nhân là cấu trúc nông nghiệp còn phân tán, đa tầng nấc, với hơn 9 triệu hộ nông dân, hàng chục nghìn trang trại và khoảng 12.000 - 13.000 doanh nghiệp nông nghiệp cùng tham gia chuỗi giá trị. Trong bối cảnh đó, HTX được xác định là thiết chế trung gian quan trọng để tổ chức lại sản xuất và kết nối các chủ thể.

Diễn đàn thống nhất quan điểm cần chuyển từ “liên kết đơn lẻ” sang “hệ sinh thái tích hợp”. Trong đó, doanh nghiệp giữ vai trò dẫn dắt thị trường, HTX là nền tảng tổ chức sản xuất, còn Nhà nước đóng vai trò kiến tạo thể chế và điều phối.

Để hiện thực hóa mô hình này, việc hoàn thiện thể chế liên kết chuỗi giá trị được xem là giải pháp trọng tâm. Các chính sách hiện hành cần được sửa đổi theo hướng đơn giản hóa thủ tục, tăng tính linh hoạt và bao trùm đầy đủ các chủ thể trong hệ sinh thái, từ doanh nghiệp, HTX đến hộ nông dân và các dịch vụ trung gian.

Một đề xuất đáng chú ý là xây dựng khung hợp đồng mẫu cho liên kết HTX – doanh nghiệp, trong đó quy định rõ cơ chế chia sẻ rủi ro khi thị trường biến động. Đồng thời, cần xem hợp đồng liên kết là một căn cứ quan trọng để HTX tiếp cận tín dụng.

Song song đó, việc thúc đẩy minh bạch và chuyển đổi số trong HTX cũng là yêu cầu cấp thiết. Triển khai hệ thống truy xuất nguồn gốc, đào tạo “nông dân số”, “HTX số” sẽ giúp nâng cao năng lực cạnh tranh, đáp ứng yêu cầu ngày càng cao của thị trường, đặc biệt là thị trường xuất khẩu.

Các chương trình lớn như xây dựng nông thôn mới, phát triển sản phẩm OCOP hay đề án 1 triệu ha lúa chất lượng cao, phát thải thấp được kỳ vọng sẽ trở thành mô hình mẫu để phát triển hệ sinh thái kinh tế nông nghiệp hiện đại. Trong đó, vùng nguyên liệu đóng vai trò “hạ tầng cứng”, còn HTX chính là “hạ tầng mềm” tổ chức sản xuất và kết nối chuỗi giá trị.

Diễn đàn Hợp tác xã quốc gia 2026 cho thấy một chuyển động rõ nét trong tư duy phát triển: hợp tác xã không còn là chủ thể hỗ trợ, mà đang được đặt vào vị trí trung tâm trong hệ sinh thái kinh tế nông nghiệp. Khi các “điểm nghẽn” được tháo gỡ, mô hình liên kết HTX - doanh nghiệp sẽ không chỉ nâng cao giá trị nông sản mà còn mở ra không gian tăng trưởng bền vững cho khu vực nông thôn trong giai đoạn tới.

Song Linh