Hormuz và nghịch lý của sức mạnh

Trong nhiều thập niên, Eo biển Hormuz luôn được xem là một trong những điểm nghẽn chiến lược quan trọng nhất thế giới. Khoảng 20% lượng dầu mỏ toàn cầu được vận chuyển qua tuyến hàng hải hẹp này. Bất kỳ sự gián đoạn nào tại Hormuz đều có thể nhanh chóng tác động tới giá năng lượng, lạm phát và tăng trưởng kinh tế toàn cầu.

Các tàu hàng hoạt động trên vùng Vịnh gần Eo biển Hormuz. Nguồn: Reuters

Chính vì vậy, khả năng Iran sử dụng Hormuz như một công cụ đáp trả chưa bao giờ là điều bất ngờ đối với giới hoạch định chính sách Mỹ.

Theo nhiều cựu quan chức Mỹ, trong các cuộc diễn tập chiến tranh tại Lầu Năm Góc suốt nhiều năm qua, một giả định gần như luôn xuất hiện, đó là nếu Washington phát động một cuộc tấn công quy mô lớn nhằm vào Iran, Tehran sẽ tìm cách đe dọa hoặc làm gián đoạn hoạt động vận tải qua Hormuz.

Nói cách khác, đây là kịch bản đã được dự báo từ lâu.

Điều đáng chú ý là dù đã lường trước nguy cơ đó, Mỹ vẫn gặp khó khăn khi nó thực sự xảy ra. Điều này cho thấy trong chiến lược, biết trước một nguy cơ không đồng nghĩa với việc có thể dễ dàng vô hiệu hóa nó.

Một phần nguyên nhân nằm ở cách Washington đánh giá đối thủ.

Nhiều quan chức trong chính quyền Tổng thống Donald Trump được cho là tin rằng Iran khó có khả năng gây tổn hại tới tuyến đường xuất khẩu dầu mỏ quan trọng của chính mình. Theo lập luận này, việc phong tỏa Hormuz chẳng khác nào hành động tự gây thiệt hại về kinh tế.

Nhưng thực tế chiến trường cho thấy Tehran đã lựa chọn một cách tiếp cận linh hoạt hơn.

Thay vì rải dày đặc thủy lôi để đóng cửa hoàn toàn tuyến hàng hải, Iran được cho là sử dụng kết hợp tên lửa bờ biển, máy bay không người lái và các phương tiện tác chiến phi đối xứng để tạo ra mức độ rủi ro đủ lớn khiến hoạt động vận tải bị đình trệ.

Điều này cho phép Tehran gây sức ép lên thị trường năng lượng toàn cầu mà không phải chấp nhận toàn bộ chi phí kinh tế của một cuộc phong tỏa tuyệt đối.

Diễn biến đó phản ánh một thực tế ngày càng rõ nét trong các cuộc xung đột hiện đại, khi ưu thế quân sự truyền thống không còn bảo đảm khả năng kiểm soát tuyệt đối chiến trường.

Trong nhiều thập niên sau Chiến tranh Lạnh, Mỹ thường dựa vào ưu thế vượt trội về tàu sân bay, không quân và công nghệ quân sự để duy trì ảnh hưởng tại nhiều khu vực trên thế giới. Tuy nhiên, những năm gần đây, các đối thủ của Washington ngày càng tận dụng hiệu quả các công nghệ có chi phí thấp hơn nhiều như máy bay không người lái, tên lửa dẫn đường hay chiến thuật phi đối xứng nhằm bào mòn lợi thế đó.

Những gì diễn ra tại Hormuz có nhiều nét tương đồng với các cuộc tấn công của lực lượng Houthi nhằm vào hoạt động vận tải trên Biển Đỏ. Trong cả hai trường hợp, những phương tiện tương đối rẻ tiền lại có thể tạo ra tác động kinh tế toàn cầu rất lớn.

Một yếu tố khác có thể khiến Washington tính toán sai là niềm tin vào khả năng thay đổi nhanh chóng cục diện chính trị tại Iran.

Một số nhà phân tích cho rằng Nhà Trắng đã kỳ vọng các đòn tấn công quân sự sẽ nhanh chóng làm suy yếu bộ máy lãnh đạo Tehran, qua đó hạn chế khả năng đáp trả của Iran. Tuy nhiên, lịch sử Trung Đông nhiều lần cho thấy thay đổi chính trị thường diễn ra phức tạp hơn nhiều so với các kế hoạch quân sự được vạch ra trên giấy.

Thực tế, thay vì nhanh chóng mất khả năng phản kháng, Iran đã tận dụng lợi thế lớn nhất mà nước này sở hữu từ lâu, đó là vị trí địa lý.

Địa lý là yếu tố mà ngay cả những cường quốc quân sự mạnh nhất cũng khó có thể thay đổi.

Mỹ sở hữu lực lượng hải quân hàng đầu thế giới, nhưng Eo biển Hormuz vẫn nằm sát bờ biển Iran. Điều đó đồng nghĩa bất kỳ chiến dịch quân sự nào nhằm khôi phục hoàn toàn tự do hàng hải cũng sẽ đối mặt với chi phí lớn, rủi ro cao và nguy cơ leo thang xung đột.

Đây cũng là lý do khiến Hormuz từ lâu được xem là một trong những bài toán chiến lược khó giải nhất của Washington tại Trung Đông.

Nhìn rộng hơn, câu chuyện Hormuz cho thấy một xu hướng đang định hình môi trường an ninh quốc tế hiện nay. Trong một thế giới ngày càng phân tán quyền lực, các cường quốc vẫn sở hữu sức mạnh quân sự vượt trội nhưng ngày càng khó áp đặt kết quả theo ý muốn của mình.

Những điểm nghẽn địa lý, các công nghệ tác chiến giá rẻ và năng lực chống tiếp cận của các quốc gia tầm trung đang tạo ra những thách thức mới đối với các mô hình sức mạnh truyền thống.

Ngọc Lâm