Liban trở thành tâm điểm bất ổn mới ở Trung Đông

Cảnh đổ nát sau cuộc không kích của Israel tại Tyre, Liban, ngày 26/5/2026. Ảnh: THX/TTXVN

Tình hình tại Liban đang leo thang đến mức báo động khi Israel liên tục mở rộng các chiến dịch quân sự nhằm vào lực lượng Hezbollah ở miền Nam Liban, bất chấp thỏa thuận ngừng bắn được thiết lập từ giữa tháng 4/2026.

Diễn biến căng thẳng trên thực địa

Trên thực địa, Lực lượng phòng vệ Israel (IDF) đã liên tục mở rộng quy mô và cường độ các hoạt động quân sự tại miền Nam Liban. Ngày 31/5, IDF thông báo đã kiểm soát pháo đài Beaufort (vị trí chiến lược tại miền Nam Liban) sau khi các đơn vị của Israel vượt qua sông Litani, con sông cách biên giới Liban - Israel khoảng 30 km về phía Bắc. Đây là bước tiến sâu nhất của Israel vào Liban trong hơn 20 năm. Theo IDF, pháo đài này từng là nơi Hezbollah phóng hàng trăm quả rocket vào miền Bắc Israel.

Ngày 1/6, Thủ tướng Israel Benjamin Netanyahu và Bộ trưởng Quốc phòng nước này Israel Katz đã ra lệnh không kích các mục tiêu của Hezbollah tại khu vực Dahiyeh (phía Nam thủ đô Beirut), trả đũa vụ Hezbollah tấn công khiến một binh sĩ Israel thiệt mạng và ba người bị thương. Bộ trưởng Katz tuyên bố sẽ biến khu vực sông Litani thành vùng kiểm soát quân sự và cảnh báo: “Nếu không có hòa bình ở miền Bắc Israel, sẽ không có hòa bình ở Beirut”.

Phản ứng trước các động thái của Israel, phong trào Hezbollah xác nhận đã tiến hành các cuộc tấn công đáp trả, thực hiện hơn 40 hoạt động quân sự nhắm vào các đơn vị IDF tại miền Nam Liban và miền Bắc Israel chỉ riêng ngày 1/6. Hezbollah tuyên bố đã phục kích binh lính Israel gần Ghandouriyeh ở miền Lam Liban, buộc họ phải rút lui.

Các vụ tấn công qua lại diễn ra trong bối cảnh Mỹ đang thúc đẩy một thỏa thuận nhằm chấm dứt các cuộc giao tranh kéo dài nhiều tháng qua giữa Israel và Hezbollah. Trước đó, Tổng thống Mỹ Donald Trump thông báo trên mạng xã hội Truth Social rằng, Israel và Hezbollah đã đồng ý ngừng tấn công lẫn nhau, đồng thời khẳng định Israel sẽ không đưa quân vào thủ đô Beirut.

Cuộc đối đầu giữa Israel và Hezbollah đã ảnh hưởng nghiêm trọng đến dân thường và các bên. Theo số liệu do Trung tâm Điều hành Khẩn cấp Y tế Công cộng Liban công bố ngày 30/5, tổng số người thiệt mạng tại Liban do các cuộc tấn công của Israel kể từ ngày 2/3 đã lên tới trên 3.300 người, cùng với gần 10.130 người bị thương. Riêng trong đêm 29 và rạng sáng 30/5, các cuộc không kích của Israel đã khiến ít nhất 15 người thiệt mạng.

Đặc biệt, hơn 20% dân số Liban (tương đương khoảng 1,2 triệu người) đã phải rời bỏ nhà cửa đi lánh nạn. Thủ tướng Liban Nawaf Salam tuyên bố nước này đang trải qua giai đoạn trầm trọng khi Israel leo thang tấn công theo cách nguy hiểm và chưa từng có. Về phía Israel, số liệu của IDF cho biết có 24 binh sĩ và 4 thường dân thiệt mạng.

Phản ứng của các bên liên quan

Trước diễn biến leo thang, Tổng thống Liban Joseph Aoun khẳng định: “Không còn lựa chọn nào khác ngoài đàm phán”. Đồng quan điểm, Chủ tịch Quốc hội Liban Nabih Berri cho rằng Liban và Hezbollah sẵn sàng thực hiện ngừng bắn toàn diện nếu có bảo đảm quốc tế buộc Israel chấm dứt hoàn toàn các cuộc tấn công, song lưu ý thêm trở ngại thực sự nằm ở chỗ Israel vẫn tiếp diễn các hoạt động quân sự trên lãnh thổ Liban.

Về phía Liên hợp quốc (LHQ), người phát ngôn Tổng thư ký LHQ Stephane Dujarric tuyên bố ngày 1/6: “Chúng tôi quan ngại sâu sắc khi các hoạt động quân sự leo thang trên khắp miền Nam Liban”, đồng thời kêu gọi tất cả các bên tôn trọng lệnh ngừng bắn và tránh để tình hình leo thang hơn nữa. Hội đồng Bảo an LHQ cũng triệu tập họp khẩn ngày 1/6 theo đề xuất của Pháp để thảo luận về tình hình Liban.

Tại Mỹ, trang tin Axios dẫn lời các quan chức cho biết Tổng thống Donald Trump bày tỏ sự bất bình và cảnh báo Thủ tướng Netanyahu rằng, các kế hoạch leo thang quân sự quá mức của Israel có thể làm đổ vỡ các nỗ lực ngoại giao và đẩy Israel vào tình trạng cô lập quốc tế. Mỹ lo ngại xung đột này sẽ phá hỏng tiến trình đàm phán song phương đang diễn ra với Iran. Dù thừa nhận quyền tự vệ của Israel trước các cuộc tấn công từ Hezbollah, nhưng giới chức Mỹ cho rằng, một số biện pháp quân sự gần đây của Israel đã leo thang quá mức và có nguy cơ gây mất ổn định toàn khu vực.

Về phần mình, Bộ trưởng Ngoại giao Iran Abbas Araghchi tuyên bố thỏa thuận ngừng bắn với Mỹ phải mang tính ràng buộc pháp lý, được củng cố bằng nghị quyết của Hội đồng Bảo an LHQ và phải bao trùm tất cả các mặt trận gồm cả Liban. Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC) thậm chí cảnh báo sẽ mở các mặt trận mới và phong tỏa eo biển Hormuz nếu Israel tiếp tục vượt qua các “lằn ranh đỏ”.

Chính phủ các nước châu Âu cũng lo ngại sâu sắc về sự an toàn của dân thường và sự ổn định tại Trung Đông. Thủ tướng Đức Friedrich Merz kêu gọi Israel tuân thủ thỏa thuận ngừng bắn nhằm tạo điều kiện cho bước đột phá trong đàm phán Mỹ - Iran. Ngoại trưởng Đức Johann Wadephul cũng cảnh báo hành động của Israel sẽ làm trầm trọng thêm tình hình nhân đạo vốn đã mong manh. Về phía Pháp, theo AFP, Tổng thống Emmanuel Macron ngày 31/5 khẳng định tinh thần đoàn kết đối với Liban, đồng thời bày tỏ quan ngại về tình hình chiến sự leo thang tại khu vực miền Nam Liban sau khi Israel phát động đợt tấn công mới nhằm vào phong trào Hezbollah.

Trong khi đó, Chủ tịch Nghị viện Arab, ông Mohammed bin Ahmed Al Yamahi, chỉ trích hành động của Israel khi nhắm mục tiêu vào dân thường và phá hủy cơ sở hạ tầng trọng yếu của Liban, kêu gọi cộng đồng quốc tế can thiệp để buộc Israel tuân thủ Nghị quyết 1701 của Hội đồng Bảo an LHQ (nghị quyết nhằm chấm dứt cuộc xung đột vũ trang giữa Israel và lực lượng Hezbollah ở miền Nam Liban). Ngoài ra, Bộ Ngoại giao Ai Cập cũng ra tuyên bố phản đối các hành động quân sự của Israel, đồng thời cảnh báo nguy cơ khu vực bị cuốn vào một vòng xoáy leo thang bạo lực mới nguy hiểm.

Đàm phán giữa Israel - Liban và triển vọng

Dưới áp lực mạnh mẽ từ chính quyền Mỹ, vòng đàm phán trực tiếp thứ 4 giữa Israel và Liban đã chính thức được khai mạc ngày 2/6 tại trụ sở Bộ Ngoại giao Mỹ. Cuộc gặp diễn ra ngay sau khi Tổng thống Trump tuyên bố đã nhận được cam kết hạ nhiệt căng thẳng từ cả hai phía.

Tham gia đối thoại có Đại sứ Israel tại Mỹ Yechiel Leiter, Đại sứ Liban tại Mỹ Nada Hamadeh Moawad và Cố vấn cấp cao của Ngoại trưởng Mỹ, ông Daniel Holler. Chương trình nghị sự tập trung vào những vấn đề cốt lõi: Giải giáp vũ khí của Hezbollah ở phía Nam sông Litani; phân định các điểm tranh chấp biên giới trên đất liền; lộ trình rút quân của Israel; hồi hương một triệu người tị nạn; triển khai 15.000 - 20.000 binh sĩ Liban xuống miền Nam và hướng tới một thỏa thuận hòa bình toàn diện.

Mặc dù đàm phán đã được mở, nhưng triển vọng đạt được giải pháp chính trị lâu dài vẫn khó khăn. Theo phân tích của Tiến sĩ Edy Cohen, người gốc Liban, cốt lõi bất đồng nằm ở trình tự hành động và sự thiếu tin tưởng lẫn nhau. Israel coi việc Hezbollah giải giáp là điều kiện tiên quyết để rút quân, trong khi Liban khẳng định Israel phải rút trước để tạo điều kiện cho tiến trình ngoại giao.

Trong khi đó, Trung tâm Nghiên cứu Chiến lược và Quốc tế (CSIS) đã cảnh báo rằng các cuộc tấn công hiện tại của Israel có thể làm suy yếu các thể chế nhà nước ở Liban và do đó gián tiếp củng cố lập luận của Hezbollah rằng chỉ có vũ lực mới có thể đảm bảo an ninh.

Dù vòng đàm phán tại Mỹ mang lại một tia hy vọng ngoại giao mong manh, nhưng bất đồng về trình tự hành động, lập trường cứng rắn từ các bên đang đặt ra thách thức lớn cho bất kỳ giải pháp hòa bình bền vững nào trong tương lai gần.

Vũ Thanh/Báo Tin tức và Dân tộc