Thu phí cáp quang, 'vũ khí' chiến lược mới của Iran

Liệu thị trường sẽ ứng phó ra sao khi hạ tầng mạng dưới đáy biển đứng trước rủi ro bị "vũ khí hóa", và luật pháp quốc tế sẽ giải quyết khoảng trống pháp lý mang tên chủ quyền dữ liệu như thế nào?

Những điểm nghẽn dưới đáy biển

Sự gián đoạn của chuỗi cung ứng toàn cầu hiện nay không còn chỉ được đo đếm bằng những thùng dầu thô. Cơ quan Quản lý eo biển Vịnh Ba Tư (PGSA) mới được thành lập của Iran đã phát đi cảnh báo: "Mọi hoạt động điều hướng qua eo biển Hormuz mà không có sự phối hợp của Tehran đều có nguy cơ vi phạm quy định nội bộ".

Bức tranh này càng trở nên rõ nét khi tờ Tasnim, cơ quan ngôn luận thường phản ánh quan điểm của Lực lượng Vệ binh Cách mạng Hồi giáo Iran (IRGC), phác thảo chiến lược khai thác doanh thu từ cáp internet. Theo đó, Iran đề xuất yêu cầu các hãng công nghệ phải xin giấy phép, nộp phí, và kiểm soát dịch vụ bảo trì cáp trong khu vực.

Dưới đáy eo biển hẹp này là một hệ sinh thái hạ tầng số với ít nhất 7 hệ thống cáp đang vận hành hoặc xây dựng, bao gồm tuyến AAE-1, FIG, 2Africa Pearls và SeaMeWe-6. Theo TeleGeography. Dù phần lớn cáp được đặt ở vùng biển Oman để né tránh rủi ro, 2 tuyến FALCON và Gulf Bridge International (GBI) lại có các trạm cập bờ và đi trực tiếp qua lãnh hải của Iran.

Mặc dù truyền thông khu vực đưa ra con số 10.000 tỷ USD giao dịch tài chính bị đe dọa, các chuyên gia phân tích viễn thông lưu ý rằng cáp tại Hormuz chủ yếu phục vụ khu vực Vùng Vịnh và chiếm chưa tới 1% băng thông toàn cầu, chưa đủ sức làm tê liệt hệ thống Á - Âu, nhưng đủ tạo ra những nút thắt cục bộ.

Khoảng trống UNCLOS

Để củng cố cơ sở pháp lý, Tehran viện dẫn Điều 34 của Công ước LHQ về Luật Biển năm 1982 (UNCLOS), tuyên bố chủ quyền đối với đáy biển và lòng đất của lãnh hải, đồng thời so sánh mô hình của mình với kênh đào Suez của Ai Cập - nơi đang thu về hàng trăm triệu USD mỗi năm từ phí cáp ngầm.

Tuy nhiên, dưới lăng kính pháp lý quốc tế, có sự khác biệt cốt lõi. Cáp đi qua Ai Cập chạy xuyên qua lãnh thổ đất liền của quốc gia này. Ngược lại, Hormuz là một eo biển quốc tế. Theo Điều 38 của UNCLOS, tàu thuyền và hạ tầng của bên thứ 3 được hưởng quyền "quá cảnh" (transit passage), các quốc gia ven biển không được phép cản trở.

Điểm phức tạp nằm ở chỗ Iran đã ký, nhưng chưa từng phê chuẩn UNCLOS. Do đó họ bảo lưu quan điểm áp dụng quyền "qua lại vô hại" (innocent passage) theo Điều 19 - một quyền cho phép quốc gia ven biển từ chối nếu đơn phương coi là có đe dọa an ninh.

Như vậy, có thể thấy, khoảng trống pháp lý về việc thu phí hạ tầng dữ liệu đối với cáp ngầm trong eo biển quốc tế đang bị Tehran tận dụng để gia tăng sức ép, biến vị trí địa lý thành công cụ mặc cả địa chính trị.

"Ván cờ" địa chính trị dữ liệu

Theo các chuyên gia, chiến lược của Iran được lập trình qua 4 lớp. Thứ nhất, bài toán nguồn thu lấp đầy thâm hụt kinh tế. Trong bối cảnh kinh tế chịu áp lực lớn với thiệt hại ước tính 270 tỷ USD và lạm phát tăng cao, Tehran định vị việc thu phí hạ tầng là một giải pháp thiết thực.

Thứ hai, thiết lập đòn bẩy đàm phán bất đối xứng. Sự kiện máy bay không người lái tấn công các trung tâm dữ liệu tại UAE và Bahrain, kết hợp với các cảnh báo nhắm vào mục tiêu công nghệ, là tín hiệu mở rộng phạm vi từ phong tỏa vật lý sang gián đoạn kết nối số.

Thứ ba, tạo thế lưỡng nan cho các tập đoàn công nghệ. Yêu cầu nộp phí đặt các hãng công nghệ Mỹ vào tình thế khó khăn: chấp nhận trả tiền sẽ đối mặt với rủi ro vi phạm luật trừng phạt của Washington, trong khi từ chối có thể dẫn đến rủi ro đứt cáp và ảnh hưởng hạ tầng AI tại Vùng Vịnh.

Thứ tư, nguy cơ phân mảnh Internet (Splinternet). Việc Iran đầu tư nguồn lực lớn để kiểm soát không gian mạng nội bộ, nay lại có ý định thu phí và giám sát hạ tầng mạng mở của thế giới (bao gồm điện toán đám mây và mạng SWIFT), đang làm dấy lên lo ngại về việc bình thường hóa kiểm duyệt luồng thông tin theo vị trí địa lý.

Khi vị trí địa lý có thể chi phối dòng chảy dữ liệu dưới lòng đại dương, kết nối số không còn là một quyền lợi mặc định, mà đang trở thành một tài sản chiến lược gắn liền với các rủi ro địa chính trị sâu sắc.

Văn Cường