'Hóa giải' áp lực năng lượng: Từ tiết kiệm cấp bách đến bước ngoặt chuyển dịch xanh

Theo các chuyên gia, cơn khủng hoảng năng lượng năm 2026 không chỉ mang đến thách thức mà còn là một "cú hích" cần thiết để Việt Nam rũ bỏ mô hình tăng trưởng tiêu tốn tài nguyên cũ kỹ. Tiết kiệm năng lượng một cách thực chất, kết hợp với lộ trình xăng sinh học E10 và chuyển đổi xe điện bài bản, chính là con đường ngắn nhất để đạt được mục tiêu kép: an ninh năng lượng và phát triển bền vững. Chúng ta không thể điều khiển được giá dầu thế giới, nhưng hoàn toàn có thể làm chủ cách mình sử dụng năng lượng để bảo vệ tương lai kinh tế của đất nước.

Tiết kiệm là "nguồn cung" rẻ nhất và sạch nhất

Thị trường năng lượng thế giới đang trải qua những ngày đầy sóng gió khi xung đột quân sự tại Trung Đông chưa có dấu hiệu hạ nhiệt. Đối với một nền kinh tế có độ mở lớn như Việt Nam, bất kỳ sự "hắt hơi" nào từ giá dầu thế giới cũng có thể khiến chỉ số giá tiêu dùng (CPI) "sổ mũi".

Trong chiến lược tiết kiệm năng lượng, xe điện nổi lên như một nhân tố then chốt.

Nhận diện rõ thách thức này, vừa qua, Thường trực Ban Bí thư đã ký ban hành Kết luận số 14 của Bộ Chính trị về bảo đảm nguồn cung và giá nhiên liệu. Ngay sau đó, Thủ tướng Chính phủ Phạm Minh Chính cũng đã ban hành Chỉ thị số 09/2026, tạo ra một hành lang pháp lý quyết liệt nhằm thực hiện tiết kiệm năng lượng, thúc đẩy chuyển dịch năng lượng và phát triển giao thông điện.

Chỉ thị 09 đặt ra những mục tiêu rất cụ thể và tham vọng đến năm 2030: giảm tiêu hao năng lượng trên đơn vị GDP ở mức 1%-1,5%/năm; tiết kiệm điện tối thiểu 3%/năm đối với các cơ sở trọng điểm và chuyển đổi ít nhất 50% phương tiện công cộng tại các thành phố lớn sang xe điện. Đây không chỉ là những con số cơ học, mà là lộ trình để Việt Nam thoát khỏi sự lệ thuộc vào năng lượng hóa thạch đầy rủi ro.

Chuyên gia kinh tế Đinh Trọng Thịnh cảnh báo, nếu xung đột Trung Đông kéo dài, nguồn cung xăng dầu đứt gãy có thể khiến Việt Nam đối diện với kịch bản giảm 0,3% - 0,5% tăng trưởng GDP trong năm nay. "Chỉ cần cuộc chiến kéo dài qua tháng 3, tháng 4, áp lực lạm phát sẽ tăng cao, ảnh hưởng trực tiếp đến đời sống người dân", ông Thịnh nhấn mạnh.

Trong bối cảnh đó, chuyên gia này cho rằng tiết kiệm xăng dầu phải được thực hiện bằng những hành động thực tế nhất. Một trong những giải pháp mang tính thời đại được ông đề xuất là đẩy mạnh làm việc trực tuyến ở những lĩnh vực phù hợp để giảm nhu cầu di chuyển, từ đó tiết giảm tiêu thụ nhiên liệu.

Thực tế, tiết kiệm năng lượng nên được nhìn nhận như một "nguồn cung đặc biệt". Thay vì tốn kém chi phí nhập khẩu, việc tối ưu hóa hiệu suất sử dụng chính là cách làm hiệu quả nhất. Hiện nay, hệ số đàn hồi năng lượng của Việt Nam vẫn cao hơn mức trung bình khu vực, nghĩa là chúng ta đang tiêu tốn quá nhiều năng lượng để tạo ra một đơn vị tăng trưởng. Việc áp dụng các tiêu chuẩn quản trị thông minh như ISO 50001 tại các khu công nghiệp hay thay đổi thói quen tiêu dùng của người dân sẽ tạo ra một "vùng đệm" an toàn trước các cú sốc giá.

"Lá chắn" từ nội lực

Một trong những bước ngoặt chiến lược trong lộ trình an ninh năng lượng là việc triển khai xăng sinh học E10 trên toàn quốc từ tháng 6/2026. Chuyên gia kinh tế Ngô Trí Long nhận định, việc nâng tỷ lệ phối trộn từ E5 lên E10 không đơn thuần là thay đổi kỹ thuật, mà là cách gia tăng hàm lượng nội địa hóa.

Bằng cách sử dụng ethanol chiết xuất từ nông sản trong nước như sắn, ngô, Việt Nam đang tự xây dựng một cơ chế tự bảo vệ. Xăng E10 không chỉ giúp động cơ cháy sạch hơn, giảm phát thải carbon theo cam kết Net Zero vào năm 2050, mà còn tận dụng được lợi thế của ngành nông nghiệp bền vững. Đây chính là lời giải cho bài toán vừa đảm bảo an ninh năng lượng, vừa hỗ trợ nông dân, tạo thành một vòng tuần hoàn kinh tế xanh thực thụ.

Trong chiến lược chuyển dịch, xe điện nổi lên như một nhân tố then chốt. Tuy nhiên, TS Võ Trí Thành, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Chiến lược thương hiệu và Cạnh tranh, lưu ý cần có cái nhìn toàn diện và thực tế hơn về lĩnh vực này.

Theo TS Võ Trí Thành, an ninh năng lượng dựa trên ba trụ cột: Đủ - Ổn định - Bền vững. Xe điện giúp giảm tiêu thụ xăng dầu (năng lượng sơ cấp) nhưng lại làm gia tăng nhu cầu về điện (năng lượng thứ cấp). "Nếu điện vẫn được sản xuất chủ yếu từ than đá, việc dùng xe điện chỉ là chuyển phát thải từ lĩnh vực giao thông sang lĩnh vực năng lượng", ông Thành phân tích.

Vì vậy, xe điện phải đi đôi với phát triển năng lượng tái tạo. Ở tầm vĩ mô, ông Thành nhìn nhận xe điện là biểu tượng của trình độ công nghệ quốc gia. Việc làm chủ công nghệ pin, vật liệu mới và xử lý chất thải sau vòng đời xe điện chính là cơ hội để Việt Nam tự chủ công nghệ, không chỉ dừng lại ở việc lắp ráp hay sử dụng đơn thuần.

Tại cuộc họp Thường trực Chính phủ ngày 21/3, Thủ tướng Phạm Minh Chính đã chỉ đạo Bộ Công Thương và các cơ quan liên quan phải bám sát diễn biến thị trường, xây dựng kịch bản ứng phó linh hoạt, không để xảy ra tình trạng thiếu hụt nguồn cung cục bộ. Các công cụ chính sách tài khóa, tiền tệ và quản lý giá đang được huy động đồng bộ để bình ổn thị trường.

Bên cạnh sự quyết liệt của Chính phủ, thành bại của cuộc chiến chống "bão giá" năng lượng nằm ở ý thức của mỗi doanh nghiệp và người dân. Việc tối ưu hóa lộ trình vận tải, đầu tư công nghệ tiết kiệm năng lượng hay đơn giản là lựa chọn phương tiện xanh không còn là lựa chọn cá nhân, mà là đóng góp vào sức mạnh tổng thể của quốc gia.

Huyền Anh