Hiện thực hóa mục tiêu Net Zero bằng bản lĩnh và nội lực

Trong cuộc trao đổi với phóng viên Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội về chủ đề “Chống biến đổi khí hậu và thực hiện Net Zero”, TS Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam chia sẻ quan điểm về những cơ hội và thách thức, đồng thời đề xuất các trụ cột hành động nhằm hiện thực hóa mục tiêu này bằng bản lĩnh và nội lực của Việt Nam.

- Việt Nam đặt mục tiêu trung hòa phát thải vào năm 2050. Ông nhìn nhận như thế nào về quyết định này?

TS Nguyễn Anh Tuấn, Phó Chủ tịch Hiệp hội Năng lượng Việt Nam. Ảnh: Minh Tiến

- Cam kết của Thủ tướng Chính phủ tại Hội nghị lần thứ 26 các bên tham gia Công ước khung của Liên hợp quốc về Biến đổi khí hậu (COP26) về việc đưa mức phát thải về mức trung hòa vào năm 2050 là một bước đi đầy táo bạo.

Đây có thể là “gánh nặng” tài chính, nhưng đồng thời cũng là cơ hội để Việt Nam tái cấu trúc nền kinh tế và hệ thống năng lượng. Mục tiêu này vừa thể hiện trách nhiệm quốc tế, vừa là bước đi sống còn đối với an ninh năng lượng và năng lực cạnh tranh toàn cầu.

Dưới góc nhìn của một người có nhiều năm làm việc với các định chế quốc tế như: ADB, WB, EU, KfW…, tôi cho rằng thế giới đang chuyển dịch rất nhanh sang các tiêu chuẩn “xanh”. Nếu không hành động quyết liệt, Việt Nam sẽ đối mặt với các rào cản thương mại nghiêm trọng.

Net Zero không phải là đích đến xa vời, đó là mệnh lệnh từ thực tiễn. Việt Nam có lợi thế lớn về tài nguyên năng lượng tái tạo, nhưng điều chúng ta cần là một chiến lược chuyển đổi thực sự khoa học để biến tiềm năng thành giá trị thặng dư bền vững cho nền kinh tế.

Tuy nhiên, thời điểm đạt được phụ thuộc vào chiến lược, lợi ích kinh tế và khả năng chuyển đổi vào thời điểm thích hợp. Do vậy cần thiết có những điều chỉnh thích hợp trong bối cảnh quốc tế và trong nước thay đổi.

- Ông nhiều lần nhấn mạnh vai trò của Quy hoạch điện VIII trong lộ trình này. Vì sao văn bản này lại quan trọng đến vậy?

- Quy hoạch điện VIII là văn bản pháp lý quan trọng nhất định hướng cho ngành Năng lượng, là “xương sống” cho mọi nỗ lực thực hiện Net Zero.

Đến năm 2030, tỷ trọng năng lượng tái tạo cần đạt 31-39% và tầm nhìn đến năm 2050 lên tới 67,5-71,5%. Những con số này cho thấy quy mô chuyển dịch là rất lớn. Tuy nhiên, chuyển dịch năng lượng không thể chỉ nói về việc xây thêm bao nhiêu cánh đồng điện gió hay điện mặt trời. Vấn đề cốt yếu nằm ở khả năng chịu được của hệ thống.

Chúng ta cần đầu tư mạnh mẽ vào lưới điện thông minh và hệ thống lưu trữ năng lượng (ESS). Một hệ thống bền vững phải là sự kết hợp tối ưu nhất giữa nguồn điện mới và khả năng điều tiết linh hoạt.

Việc dừng hoàn toàn điện than sau năm 2030 đòi hỏi Việt Nam nhanh chóng phát triển các nguồn điện nền thay thế như điện khí LNG hoặc thủy điện tích năng để bù đắp tính bất định của năng lượng tái tạo. Cần thiết phải có những nghiên cứu đánh giá thích hợp và chiến lược để có được sự điều chỉnh cần thiết khi bối cảnh, công nghệ và điều kiện môi trường thay đổi.

Một góc Nhà máy Điện gió Trung Nam (tỉnh Khánh Hòa). Ảnh: VGP

- Theo ông, đâu là những trụ cột quan trọng để Việt Nam thực hiện thành công mục tiêu Net Zero?

- Tôi cho rằng có ba trụ cột hành động. Thứ nhất là đột phá về công nghệ và tài chính. Nhu cầu vốn để thực hiện mục tiêu đến năm 2050 ước tính lên tới hàng trăm tỷ USD. Việt Nam cần nỗ lực khơi thông dòng vốn xanh qua các cơ chế như Đối tác chuyển dịch năng lượng công bằng (JETP). Chúng ta cần đối tác quốc tế hỗ trợ bằng các khoản vay ưu đãi và chuyển giao công nghệ lõi như thu giữ carbon (CCS) hay điện hạt nhân. Chuyển dịch phải đi đôi với tự chủ công nghệ.

Thứ hai là hoàn thiện hành lang pháp lý. Cần sớm vận hành thị trường carbon và cơ chế mua bán điện trực tiếp (DPPA). Đây là công cụ then chốt để các doanh nghiệp có động lực đầu tư trực tiếp vào năng lượng sạch.

Thứ ba là tiết kiệm và sử dụng năng lượng hiệu quả. Đây là nội dung tôi đặc biệt quan tâm và coi là “nguồn năng lượng ưu tiên nhất”. Nếu nỗ lực giảm tiêu hao năng lượng trong sản xuất từ 10-15%, áp lực lên hệ thống điện quốc gia sẽ giảm đáng kể. Đây là giải pháp thực tế nhất, ít tốn kém nhất mà mọi doanh nghiệp đều có thể thực hiện ngay.

- Trong bối cảnh hợp tác quốc tế ngày càng sâu rộng, ông đánh giá thế nào về vai trò của nội lực trong tiến trình chuyển dịch xanh?

- Nỗ lực của Việt Nam đang tạo sức hút mới với các nhà đầu tư lớn từ châu Âu và Mỹ. Tuy nhiên, hỗ trợ quốc tế chỉ là chất xúc tác, nội lực mới là yếu tố quyết định.

Trong các cuộc thảo luận với đối tác nước ngoài, tôi luôn khẳng định Việt Nam đang nỗ lực hết mình vì tương lai xanh chung của nhân loại. Nhưng chuyển dịch phải bảo đảm tính “công bằng” và phù hợp với trình độ phát triển của đất nước.

Chống biến đổi khí hậu là cuộc đua marathon kéo dài nhiều thập kỷ, đòi hỏi sự kiên trì. Nỗ lực thực hiện Quy hoạch điện VIII, cộng hưởng cùng sự năng động của khu vực tư nhân và quyết tâm của Chính phủ chính là chìa khóa để chuyển hóa thách thức thành cơ hội bứt phá.

Nhìn lại chặng đường từ lúc Việt Nam thiếu điện đến khi dẫn đầu khu vực về năng lượng tái tạo, tôi tin tưởng vào bản lĩnh của con người Việt Nam trên hành trình này. Chúng ta xây dựng một Việt Nam xanh hơn không chỉ vì cam kết với thế giới, mà vì chính sự phồn vinh bền vững của dân tộc trong kỷ nguyên năng lượng mới.

- Trân trọng cảm ơn ông!

Thoan Thu