Hậu xung đột Mỹ-Iran: Bản đồ chiến lược mới ở Đông Địa Trung Hải

Mặc dù nhiều thay đổi đã xuất hiện trước khi xung đột nổ ra, sự gián đoạn các tuyến đường thương mại, những mối đe dọa đối với nguồn cung năng lượng và nhu cầu quốc phòng gia tăng đã đẩy nhanh các xu hướng vốn hình thành từ đầu những năm 2020.

Tác động của cuộc xung đột đang lan rộng trên nhiều lĩnh vực. Tại vùng Vịnh, các tuyến vận tải biển và dòng chảy năng lượng vẫn dễ bị tổn thương trước nguy cơ trả đũa từ Iran.

Tại Lebanon, các hoạt động quân sự liên tục của Israel có nguy cơ làm gia tăng bất ổn và các làn sóng di dời dân cư.

Theo báo Ahram Weekly, nhìn rộng hơn, những sức ép này đang buộc các quốc gia phải xem xét lại các giả định lâu nay về an ninh, kết nối kinh tế và các mối quan hệ đối tác bên ngoài.

Lung lay những tính toán cũ

Sau giai đoạn giao tranh dữ dội với các cuộc oanh tạc quy mô lớn dẫn tới thỏa thuận ngừng bắn do Pakistan làm trung gian vào đầu tháng 4, xung đột đã rơi vào thế bế tắc trên bàn đàm phán.

Trong khi Mỹ siết chặt lệnh cấm vận hải quân nhằm hạn chế khả năng tiếp cận hàng hải của Iran, Tehran đáp trả bằng các biện pháp hạn chế tại eo biển Hormuz.

Cuộc chiến kinh tế kéo dài với cường độ thấp này khiến cuộc khủng hoảng vận tải biển tiếp tục dai dẳng, bất chấp việc các cuộc không kích quy mô lớn đã tạm dừng.

Trong bối cảnh đó, một liên kết gồm Ai Cập, Saudi Arabia, Thổ Nhĩ Kỳ và Pakistan đang dần hiện rõ. Dù theo đuổi những lợi ích khác nhau, bốn quốc gia đều có chung mục tiêu là kiềm chế bất ổn khu vực và bảo vệ các lợi ích chiến lược của mình.

Saudi Arabia và Thổ Nhĩ Kỳ đang thảo luận về các hành lang thương mại đường bộ thay thế nhằm kết nối vùng Vịnh với Địa Trung Hải thông qua Syria, qua đó giảm bớt sự phụ thuộc vào các tuyến hàng hải dễ bị tổn thương.

Trong khi đó, Ai Cập đang điều chỉnh các cam kết của mình theo Hiệp định Hòa bình Camp David với Israel, đồng thời duy trì lập trường cứng rắn hơn sau cuộc chiến Gaza.

Cairo phản đối mọi kế hoạch di dời người Palestine khỏi Gaza và tiếp tục tìm cách cân bằng giữa các nghĩa vụ theo hiệp ước với những quan ngại rộng lớn hơn của khu vực liên quan đến quyền tự quyết của người Palestine.

Theo Ahram Weekly, những diễn biến này không diễn ra riêng lẻ mà phản ánh các chuyển động địa chính trị rộng lớn hơn trên khắp Trung Đông. Các chính phủ ngày càng tìm kiếm quyền tự chủ chiến lược lớn hơn và đa dạng hóa các quan hệ đối tác an ninh, kinh tế.

Xu hướng này càng được thúc đẩy bởi sự miễn cưỡng của Mỹ, điều mà Tổng thống Donald Trump nhiều lần thể hiện, trong việc mở rộng các cam kết phòng thủ cho các đồng minh truyền thống, từ Tổ chức Hiệp ước Bắc Đại Tây Dương (NATO) trong cuộc chiến Nga-Ukraine cho đến các quốc gia vùng Vịnh phải đối mặt với nguy cơ trả đũa từ Iran.

Hệ quả là sự phụ thuộc vào các bảo đảm an ninh độc quyền của Mỹ đang dần suy giảm.

Đông Địa Trung Hải trong cấu trúc địa chính trị mới

Báo Ahram Weekly đánh giá, cuộc xung đột Mỹ-Iran cũng thúc đẩy những xu hướng khác đang làm thay đổi cục diện khu vực. Sự sụp đổ của chính quyền Tổng thống Bashar al-Assad tại Syria vào cuối năm 2024 và sự suy yếu của Hezbollah ở Lebanon đã làm gián đoạn hành lang trên bộ nối Tehran với Địa Trung Hải, qua đó làm giảm ảnh hưởng của Iran ở phía Tây.

Trong bối cảnh đó, Cyprus nổi lên như một trung tâm an ninh chiến lược kết nối lợi ích của châu Âu, Israel và khu vực. Đồng thời, Pháp và Hy Lạp cũng đảm nhận vai trò nổi bật hơn trong lĩnh vực an ninh hàng hải. Đông Địa Trung Hải đang trở thành một mắt xích quan trọng trong cấu trúc an ninh mới nổi của cả Trung Đông và châu Âu.

Từ năm 2020, các nỗ lực hòa giải trong khu vực đã làm thay đổi cục diện chính trị. Thổ Nhĩ Kỳ từng bước cải thiện quan hệ với Ai Cập, Saudi Arabia và Các tiểu vương quốc Arab thống nhất (UAE) sau gần một thập niên căng thẳng kể từ các cuộc nổi dậy ở thế giới Arab năm 2011.

Trong giai đoạn 2022-2025, các chuyến thăm cấp cao, thỏa thuận kinh tế và việc mở rộng hợp tác an ninh đã góp phần bình thường hóa quan hệ giữa Ankara và Cairo, đồng thời củng cố quan hệ của Thổ Nhĩ Kỳ với Riyadh và Abu Dhabi.

Cuộc xung đột của Mỹ và Israel chống Iran đã thúc đẩy mạnh hơn quá trình xích lại gần nhau này. Ai Cập, Saudi Arabia và Thổ Nhĩ Kỳ hiện cùng chia sẻ lợi ích trong việc ngăn chặn xung đột lan rộng, bảo vệ các tuyến thương mại và tránh nguy cơ khu vực tiếp tục bị chia cắt.

Đối với các quốc gia này cũng như đối với châu Âu, bất ổn tại Đông Địa Trung Hải mang đến những rủi ro vượt ra ngoài phạm vi khu vực. Nơi đây sở hữu các mỏ khí đốt tự nhiên đáng kể và Liên minh châu Âu (EU) đã đầu tư mạnh vào cơ sở hạ tầng khí tự nhiên hóa lỏng (LNG) như một phần trong chiến lược đa dạng hóa nguồn cung năng lượng.

Tình trạng bất ổn kéo dài không chỉ đe dọa các khoản đầu tư đó mà còn làm gia tăng nguy cơ gián đoạn nguồn cung năng lượng. Đồng thời, nếu tình hình tại Lebanon xấu đi, châu Âu có thể phải đối mặt với những áp lực di cư mới.

Song song với đó, những lo ngại về an ninh của các tuyến hàng hải đi qua eo biển Hormuz và Biển Đỏ đã thúc đẩy việc tìm kiếm các giải pháp thay thế. Nguy cơ gián đoạn kéo dài do các hành động của Iran tại Vịnh Ba Tư hoặc các cuộc tấn công của lực lượng Houthi ở Biển Đỏ đang khuyến khích các quốc gia tìm kiếm những hành lang và mạng lưới hậu cần mới.

Những bên từng hoạt động riêng lẻ nay ngày càng có xu hướng hợp tác chặt chẽ hơn trước các rủi ro chung.

Khi chủ nghĩa thực dụng ngày càng được đề cao

Sức ép từ môi trường an ninh mới cũng đang thúc đẩy sự hình thành các liên minh quốc phòng mới ở châu Âu, vùng Vịnh và Trung Đông rộng lớn hơn, khi các chính phủ tìm cách giảm thiểu rủi ro và đa dạng hóa các lựa chọn chiến lược.

Ai Cập đã đa dạng hóa nguồn cung thiết bị quân sự, đồng thời thúc đẩy các tuyến thương mại và năng lượng thay thế. Các quốc gia vùng Vịnh tăng cường quan hệ kinh tế với Trung Quốc trong khi vẫn duy trì quan hệ đối tác an ninh với Mỹ.

Hợp tác quân sự giữa Saudi Arabia và Pakistan cũng được đẩy nhanh trong bối cảnh xung đột với Iran, đặc biệt sau khi hai nước ký Hiệp định Phòng thủ chung chiến lược vào tháng 9/2025.

UAE tiếp tục mở rộng hợp tác với Israel trong khuôn khổ Hiệp định Abraham, trong khi Thổ Nhĩ Kỳ tận dụng sự phát triển của ngành công nghiệp quốc phòng để gia tăng ảnh hưởng khu vực, từng bước khẳng định vị thế là nhà cung cấp công nghệ quốc phòng quan trọng, đặc biệt trong lĩnh vực máy bay không người lái.

Ở phía châu Âu, Hy Lạp đang định vị mình là một thành viên chủ chốt của NATO và là một trong những quốc gia bảo đảm an ninh hàng hải tại Đông Địa Trung Hải. Trong khi đó, Pháp cũng cho thấy sự sẵn sàng lớn hơn trong việc triển khai sức mạnh trên toàn khu vực.

Bất chấp những khác biệt và cạnh tranh lợi ích, các quốc gia này đều có chung mục tiêu là bảo đảm khả năng tiếp cận các nguồn tài nguyên hàng hải và năng lượng thiết yếu thông qua các dự án cơ sở hạ tầng, các thỏa thuận quốc phòng và những tuyến thương mại mới.

Các dự án như vậy đòi hỏi chi phí lớn và thường phức tạp về mặt chính trị, nhưng ngày càng được xem như những khoản đầu tư cần thiết nhằm giảm thiểu những điểm yếu bộc lộ qua các đợt gián đoạn liên tiếp tại eo biển Hormuz và Biển Đỏ.

Chúng cũng phản ánh sự thay đổi trong tư duy chiến lược của các quốc gia trước một môi trường địa chính trị ngày càng biến động.

Sự căng thẳng giữa nguyên tắc và chủ nghĩa thực dụng cũng thể hiện rõ trong chính những quốc gia đóng vai trò trung tâm của cấu trúc an ninh mới nổi này. Trong một cuộc phỏng vấn với báo Financial Times, Thủ tướng Hy Lạp Kyriakos Mitsotakis bác bỏ quan điểm cho rằng, tự do hàng hải qua eo biển Hormuz nên phụ thuộc vào việc trả phí cho Iran, thay vào đó nhấn mạnh trách nhiệm bảo vệ tập thể đối với các tuyến hàng hải quốc tế.

Tuy nhiên, chỉ vài ngày sau, tỷ phú vận tải biển Hy Lạp Evangelos Marinakis lại cho biết, ông sẵn sàng trả phí quá cảnh cho Iran nếu điều đó bảo đảm an toàn cho các tàu hàng đi qua eo biển.

Sự tương phản này có thể phản ánh một thực tế rộng lớn hơn trong khu vực: trong khi các chính phủ vẫn nhấn mạnh các nguyên tắc dựa trên liên minh và luật lệ quốc tế, thì trong bối cảnh các cuộc đàm phán chấm dứt chiến tranh Mỹ-Iran tiếp tục bế tắc, giới doanh nghiệp và nhiều chủ thể khác có thể ngày càng sẵn sàng thích ứng với những thực tế đang diễn ra trên thực địa.

Bảo Minh