Hà Nội chuyển đổi mô hình tăng trưởng

Sau nhiều thập niên tăng trưởng dựa vào mở rộng quy mô và gia tăng nguồn lực đầu vào, Hà Nội đang dần chuyển đổi từ phát triển theo chiều rộng sang chiều sâu.

Những hạn chế về năng suất, hiệu quả đầu tư và sức cạnh tranh đặt ra yêu cầu cấp thiết phải đẩy mạnh hơn nữa việc chuyển đổi mô hình tăng trưởng. Trong bối cảnh đó, Nghị quyết 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới được xem là “kim chỉ nam”, định hình hướng đi mới cho Thủ đô-phát triển dựa trên tri thức, đổi mới sáng tạo và bền vững, qua đó nâng tầm vai trò dẫn dắt đối với vùng và cả nước.

Đối mặt với thách thức

Từ khoảng đầu thập niên 1990, tăng trưởng kinh tế của Việt Nam nói chung và Hà Nội nói riêng được thúc đẩy bởi ba động lực chính: Mở cửa hội nhập thúc đẩy hoạt động thương mại quốc tế về hàng hóa, thu hút FDI và mở rộng tín dụng nội địa. Cấu trúc này giúp nền kinh tế duy trì tốc độ tăng GDP khá cao trong nhiều năm, đưa Việt Nam trở thành nền kinh tế có độ mở thuộc nhóm lớn nhất trong các nền kinh tế toàn cầu.

Sau khi mở rộng địa giới hành chính năm 2008, Hà Nội đã ghi nhận những bước tiến vượt bậc về kinh tế. Quy mô GRDP tăng mạnh, tốc độ tăng trưởng bình quân thường cao so với nhiều địa phương khác. Thu nhập bình quân đầu người tăng đáng kể, đời sống người dân được cải thiện rõ rệt.

Dây chuyền sản xuất tại Công ty TNHH May mặc xuất khẩu Vit Garment (Khu công nghiệp Quang Minh). Ảnh: Nguyễn Quang

Tuy nhiên, sau vài thập niên, mô hình tăng trưởng dựa trên mở rộng đầu vào: Tăng vốn, tăng lao động, mở rộng tín dụng, thu hút FDI, khai thác lợi thế chi phí thấp đã bộc lộ nhiều hạn chế. Tăng trưởng chủ yếu dựa vào gia tăng vốn đầu tư và khai thác tài nguyên đất đai, trong khi năng suất lao động và hiệu quả sử dụng vốn còn thấp.

Hệ số ICOR (chỉ số phản ánh hiệu quả đầu tư, phản ánh số vốn đầu vào cần có để có thêm một đồng GDP) của Hà Nội ở mức cao, cho thấy hiệu quả đầu tư chưa được cải thiện đáng kể, ảnh hưởng đến việc hiện thực hóa mục tiêu hiện đại hóa Thủ đô.

Bên cạnh đó, đóng góp của năng suất nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng còn hạn chế, chủ yếu vẫn dựa vào tích lũy vốn và lao động. Điều này đồng nghĩa với việc Hà Nội chưa thực sự tận dụng được lợi thế về công nghệ, đổi mới sáng tạo và nguồn nhân lực chất lượng cao sẵn có (nhất là lực lượng trí thức) - những yếu tố quyết định sức cạnh tranh trong thời đại mới…

Từ đó, Hà Nội đã dần đổi mới mô hình tăng trưởng sang chiều sâu với cơ cấu kinh tế của Hà Nội chuyển dịch tích cực theo hướng hiện đại; tỷ lệ thương mại - dịch vụ trong GRDP ngày càng tăng, tỷ lệ nông nghiệp thu hẹp lại. Việc đẩy mạnh chuyển dịch cơ cấu kinh tế, tập trung vào công nghệ cao, dịch vụ chất lượng cao và phát triển hạ tầng đồng bộ đang giúp Hà Nội giữ vững vị thế là một trong hai đầu tàu kinh tế lớn nhất cả nước.

Hà Nội đang từng bước vượt qua bẫy thu nhập trung bình, hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm sáng tạo, nâng cao năng suất lao động và cải thiện chất lượng sống.

Trong giai đoạn 2020-2025, tăng trưởng GRDP bình quân 6,57%, gấp 1,1 lần cả nước; quy mô khoảng 63 tỷ USD, gấp 1,4 lần năm 2020, chiếm 12,6% cả nước; GRDP/người ước đạt 175 triệu đồng, tương đương 7.200 USD; cơ cấu kinh tế chuyển dịch tích cực, tăng tỷ trọng dịch vụ. Thu ngân sách luôn vượt dự toán, chiếm khoảng 25% cả nước. Tổng vốn đầu tư xã hội thực hiện 2,5 triệu tỷ đồng, gấp 1,5 lần giai đoạn 2015-2020. Đóng góp của các nhân tố tổng hợp (TFP) vào tăng trưởng khoảng 53%.

Hệ thống hạ tầng được đầu tư mạnh mẽ với nhiều công trình giao thông trọng điểm như đường vành đai, cầu vượt sông Hồng, tuyến metro đầu tiên đã đi vào hoạt động.

Xác lập vai trò “chủ thể kiến tạo”, dẫn dắt phát triển

Nghị quyết 02-NQ/TW của Bộ Chính trị về xây dựng và phát triển Thủ đô Hà Nội trong kỷ nguyên mới; trong đó đề ra các mục tiêu, chỉ tiêu cụ thể đến năm 2035; đến năm 2045 và hướng đến 100 năm Ngày Giải phóng Thủ đô (2054) và đến năm 2065.

Theo đó, đến năm 2035, Thủ đô Hà Nội trở thành đô thị xanh, thông minh, hiện đại; hội tụ tinh hoa văn hóa, hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng; có năng lực cạnh tranh cao, chính trị - xã hội ổn định, thành phố thanh bình, người dân hạnh phúc, trở thành điểm đến an toàn, thân thiện và hấp dẫn.

Nghị quyết cũng đề ra từng chỉ tiêu cụ thể cho từng giai đoạn khác nhau. Giai đoạn 2026-2030, tăng trưởng GRDP bình quân trên 11%/năm; đến năm 2030, quy mô GRDP đạt trên 113 tỷ USD, bình quân đầu người đạt tối thiểu 12 nghìn USD….

PGS.TS Trần Đình Thiên, nguyên Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam, thành viên Tổ tư vấn kinh tế của Thủ tướng Chính phủ cho rằng, đây là bước chuyển rất căn bản trong tư duy phát triển. Trước đây, Hà Nội được nhìn nhận như một “trung tâm lớn”, thì nay đã được nâng lên thành một “chủ thể kiến tạo phát triển”. Điều đó đồng nghĩa với việc Thủ đô không chỉ phát triển cho riêng mình, mà còn phải định hình mô hình phát triển, tạo động lực và dẫn dắt cho cả vùng và cả nước.

Theo vị chuyên gia này, trong bối cảnh cạnh tranh ngày càng gay gắt giữa các đô thị trong khu vực, việc Hà Nội được xác định là “cực tăng trưởng” không chỉ là yêu cầu nội tại mà còn là đòi hỏi khách quan. Thủ đô phải vừa là nơi hội tụ nguồn lực, vừa là nơi khơi mở và lan tỏa nguồn lực, tạo ra giá trị gia tăng lớn hơn cho nền kinh tế.

Chuyên gia kinh tế Nguyễn Quang Huy, CEO Khoa Tài chính - Ngân hàng (Trường Đại học Nguyễn Trãi) nhìn nhận, việc Bộ Chính trị ban hành Nghị quyết 02/NQ/TW đã định hình rõ cách tiếp cận phát triển mang tính bước ngoặt: Chuyển từ tăng trưởng theo chiều rộng sang mô hình dựa trên tri thức, khoa học-công nghệ và đổi mới sáng tạo.

Nghị quyết 02/NQ/TW đã xác lập rõ hướng đi mới: Lấy tri thức, khoa học – công nghệ, đổi mới sáng tạo, chuyển đổi số, nguồn lực văn hóa và nhân lực chất lượng cao làm động lực trung tâm. Đây là những yếu tố mang tính nội sinh, có khả năng tạo ra giá trị gia tăng cao và nâng cao năng suất tổng thể của nền kinh tế. Cách tiếp cận này cũng phản ánh một xu thế toàn cầu: Các đô thị lớn không còn cạnh tranh bằng chi phí thấp, mà bằng chất lượng hệ sinh thái sáng tạo và năng lực sản sinh giá trị mới.

Một điểm nhấn quan trọng của Nghị quyết là định hướng xây dựng Hà Nội trở thành trung tâm đổi mới sáng tạo, công nghệ số và dịch vụ giá trị cao, có vai trò dẫn dắt trong nước và từng bước nâng tầm khu vực, quốc tế. Đây là một mục tiêu tham vọng nhưng có cơ sở, nếu nhìn vào lợi thế đặc thù của Thủ đô: tập trung nhiều trường đại học, viện nghiên cứu hàng đầu, nguồn nhân lực chất lượng cao, vị trí địa lý trung tâm bên cạnh khả năng thu hút các dòng vốn đầu tư mới.

“Việc lựa chọn Khu Công nghệ cao Hòa Lạc làm hạt nhân nghiên cứu – phát triển (R&D) là một bước đi hợp lý. Tuy nhiên, để đạt được mục tiêu, điều cốt lõi không chỉ là phát triển một khu công nghệ đơn lẻ, mà phải xây dựng một hệ sinh thái đổi mới sáng tạo hoàn chỉnh và có tính kết nối cao. Hệ sinh thái này cần vận hành dựa trên sự liên kết chặt chẽ giữa bốn trụ cột: Nhà nước (thể chế, chính sách); nhà trường và viện nghiên cứu (tri thức, công nghệ); doanh nghiệp (ứng dụng, thương mại hóa); tổ chức tài chính (nguồn vốn, đầu tư mạo hiểm). Chỉ khi các thành tố này tương tác hiệu quả, quá trình chuyển hóa tri thức thành giá trị kinh tế mới thực sự diễn ra”, ông Nguyễn Quang Huy nói.

Nghị quyết cũng nhấn mạnh hai động lực quan trọng: Chuyển đổi số và chuyển đổi xanh. Chuyển đổi số không chỉ dừng ở ứng dụng công nghệ, mà là quá trình tái cấu trúc toàn diện cách thức vận hành của chính quyền và nền kinh tế. Từ quản lý đô thị, cung cấp dịch vụ công đến hoạt động của doanh nghiệp, tất cả đều cần được số hóa và kết nối trên nền tảng dữ liệu.

Trong khi đó, chuyển đổi xanh hướng tới mục tiêu phát triển bền vững, giảm phát thải, sử dụng năng lượng tái tạo và thúc đẩy kinh tế tuần hoàn. Đây không chỉ là yêu cầu môi trường thuần túy, mà còn là điều kiện để Hà Nội hội nhập sâu hơn vào các chuỗi giá trị toàn cầu, nơi các tiêu chuẩn “xanh” ngày càng trở nên bắt buộc.

“Để hiện thực hóa mô hình tăng trưởng mới, Hà Nội cần tập trung vào một số hướng đi mang tính nền tảng", chuyên gia Nguyễn Quang Huy nhấn mạnh.

Đó là đột phá về thể chế, cho phép thí điểm các cơ chế mới trong lĩnh vực công nghệ, tài chính, đổi mới sáng tạo; phát triển nguồn nhân lực chất lượng cao, gắn kết chặt chẽ giữa đào tạo và nhu cầu thị trường, đồng thời thu hút nhân tài quốc tế; đầu tư có trọng tâm vào hạ tầng chiến lược, đặc biệt là hạ tầng số và các khu đổi mới sáng tạo; thúc đẩy hệ sinh thái khởi nghiệp và thương mại hóa công nghệ, biến các kết quả nghiên cứu thành sản phẩm và dịch vụ có giá trị; triển khai chuyển đổi xanh một cách thực chất, từ quy hoạch đô thị đến mô hình sản xuất và tiêu dùng.

Với những định hướng rõ ràng từ Nghị quyết số 02-NQ/TW, cơ chế chính sách đặc thù và nguồn lực tổng hợp dồi dào, Hà Nội hoàn toàn có thể thực hiện thành công bước chuyển mình quan trọng này, hướng tới mục tiêu trở thành đô thị phát triển, văn minh, hiện đại trong kỷ nguyên mới.

Hương Thủy