Xác lập mô hình tăng trưởng mới: Khoa học công nghệ là 'trục xương sống'

Khoa học công nghệ là điều kiện sống còn

Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 do Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới tổ chức ngày 25/3 tại Hà Nội đã đặt ra một vấn đề cốt lõi: Việt Nam đang đứng trước yêu cầu cấp bách phải xác lập mô hình phát triển mới.

Phát biểu khai mạc, TS. Đặng Xuân Thanh – Phó chủ tịch Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam – nhấn mạnh bối cảnh phát triển mới đòi hỏi Việt Nam phải đổi mới mạnh mẽ tư duy, chuyển từ mô hình tăng trưởng truyền thống sang mô hình dựa trên tri thức và công nghệ.

Diễn đàn Kinh tế Việt Nam 2026 nhấn mạnh yêu cầu cấp thiết chuyển đổi mô hình phát triển, trong đó khoa học công nghệ, kinh tế dữ liệu và chuyển đổi số đóng vai trò trung tâm, quyết định năng lực cạnh tranh quốc gia giai đoạn 2026–2030.

Báo cáo đề dẫn của TS. Nguyễn Đức Hiển chỉ rõ, các động lực cũ như khai thác tài nguyên, lao động giá rẻ đang dần suy giảm hiệu quả, trong khi áp lực cạnh tranh quốc tế và yêu cầu phát triển bền vững ngày càng gia tăng. Trong bối cảnh đó, khoa học công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số không còn là yếu tố hỗ trợ mà trở thành "trục xương sống" của nền kinh tế.

Chung nhận định mô hình tăng trưởng dựa vào lao động giá rẻ, khai thác tài nguyên và mở rộng đầu tư đang dần chạm trần, nhiều chuyên gia cho rằng, trong bối cảnh toàn cầu biến động nhanh, cạnh tranh công nghệ và chuỗi giá trị ngày càng khốc liệt, buộc Việt Nam phải tái định vị.

Theo GS.TS Trần Thị Vân Hoa, nguyên Phó Hiệu trưởng Đại học Kinh tế Quốc dân, mô hình phát triển mới của Việt Nam cần được xây dựng trên các trụ cột cốt lõi gồm: thể chế hiện đại, công nghệ tiên tiến, hệ sinh thái đổi mới sáng tạo năng động, nguồn nhân lực chất lượng cao và hạ tầng dữ liệu số đồng bộ.

Một trong những đề xuất nổi bật từ ông Nguyễn Tử Quảng, Tổng giám đốc Bkav là cần sớm hình thành thị trường dữ liệu – nền tảng để phát triển kinh tế số và trí tuệ nhân tạo. Dữ liệu cần được chuẩn hóa theo tiêu chí "đúng, đủ, sạch, sống", đồng thời có cơ chế chia sẻ và khai thác hiệu quả giữa Nhà nước – doanh nghiệp – viện nghiên cứu. Đây được xem là điều kiện tiên quyết để Việt Nam tham gia sâu hơn vào chuỗi giá trị toàn cầu.

Cùng với đó, Việt Nam cần có chiến lược lựa chọn công nghệ trọng điểm thay vì dàn trải, gắn với các ngành công nghiệp ưu tiên để tạo đột phá và đảm bảo tự chủ công nghệ trong dài hạn.

Chung quan điểm, ông Nguyễn Trung Chính, Chủ tịch Tập đoàn công nghệ CMC cho rằng, kinh tế dữ liệu sẽ là "ngành công nghiệp nền tảng", quyết định khả năng phát triển AI, dịch vụ số và các mô hình kinh doanh mới. Việc chậm hình thành thị trường dữ liệu có thể khiến Việt Nam bỏ lỡ cơ hội cạnh tranh trong kỷ nguyên số.

Bên cạnh đó, nhiều ý kiến cũng nhấn mạnh vai trò của Chính phủ trong kiến tạo thể chế cho các lĩnh vực mới như AI, kinh tế số, chuyển đổi xanh; đồng thời cần có chiến lược lựa chọn công nghệ ưu tiên, gắn với các ngành công nghiệp trọng điểm để bảo đảm tự chủ công nghệ quốc gia.

Thể chế phải đi trước một bước

Nhấn mạnh vai trò của khu vực kinh tế tư nhân, các đại biểu cho rằng đây phải là lực lượng dẫn dắt đổi mới sáng tạo, có khả năng cạnh tranh quốc tế, thay vì chỉ đóng vai trò bổ trợ.

Để hiện thực hóa, cần thúc đẩy liên kết "4 nhà": Nhà nước – doanh nghiệp – viện nghiên cứu – trường đại học nhằm tăng cường năng lực tiếp nhận, làm chủ và thương mại hóa công nghệ. Đồng thời, chính sách cần tập trung vào phát triển nguồn nhân lực số, thu hút và giữ chân nhân tài công nghệ cao.

PGS.TS. Trần Đình Thiên nhấn mạnh, cải cách thể chế phải đi trước một bước, đóng vai trò "mở đường" để khơi thông nguồn lực xã hội, đặc biệt trong các lĩnh vực công nghệ mới và mô hình kinh doanh sáng tạo.

Bên cạnh đó, diễn đàn cũng thẳng thắn mổ xẻ hàng loạt "nút thắt" đang kìm hãm quá trình chuyển đổi.

Theo đó, về thể chế, hệ thống pháp lý hiện chưa theo kịp các mô hình kinh doanh mới, đặc biệt trong lĩnh vực kinh tế số, dữ liệu và đổi mới sáng tạo. Vai trò "Nhà nước kiến tạo" được nhấn mạnh, không chỉ dừng ở quản lý mà phải chủ động mở đường chính sách.

Thứ hai là nguồn nhân lực chất lượng cao. Việt Nam đang thiếu hụt đội ngũ nhân lực số, chuyên gia công nghệ và nhân tài đổi mới sáng tạo. Bài toán không chỉ là đào tạo mà còn là cơ chế thu hút và "neo giữ" nhân tài trong nước.

Ngoài ra, liên kết giữa Nhà nước – viện nghiên cứu – trường đại học – doanh nghiệp vẫn còn rời rạc, chưa hình thành hệ sinh thái đổi mới sáng tạo đủ mạnh để lan tỏa công nghệ vào sản xuất.

TS. Phí Vĩnh Tường, Phó Viện trưởng Viện Kinh tế Việt Nam và Thế giới cho biết sẽ tổng hợp các tham luận, hoàn thiện báo cáo kiến nghị chính sách gửi cơ quan có thẩm quyền, tập trung vào các nhóm giải pháp như: Hoàn thiện thể chế cho kinh tế số, phát triển thị trường dữ liệu, nâng cao chất lượng nguồn nhân lực và phát huy vai trò doanh nghiệp Việt.

Mộc Miên