Gỡ 'nút thắt' dữ liệu, mở đường cho doanh nghiệp

Để có được dữ liệu đáng tin cậy, công tác kiểm kê, đo đạc và báo cáo cần được thực hiện một cách bài bản

Dữ liệu - “nút thắt” của thị trường

Sự ra đời của khung pháp lý cho thị trường carbon được kỳ vọng sẽ tạo ra một công cụ mới giúp doanh nghiệp thực hiện nghĩa vụ giảm phát thải, đồng thời huy động nguồn lực cho quá trình chuyển đổi xanh. Tuy nhiên, ông Phạm Nam Hưng, đại diện Cục Biến đổi khí hậu (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) cho biết, yếu tố quan trọng nhất ở thời điểm hiện nay chính là dữ liệu.

Để có được dữ liệu đáng tin cậy, công tác kiểm kê, đo đạc và báo cáo cần được thực hiện một cách bài bản. Đây là nền tảng bảo đảm tính minh bạch và độ tin cậy của toàn bộ hệ thống, từ khâu phân bổ hạn ngạch đến giao dịch trên thị trường.

Trong bối cảnh đó, các chính sách và hướng dẫn đang từng bước được hoàn thiện nhằm hỗ trợ doanh nghiệp thiết lập hệ thống đo đạc - báo cáo phù hợp, vừa đáp ứng yêu cầu đánh giá phát thải, vừa góp phần giảm chi phí tuân thủ. Đồng thời, tăng cường đào tạo, tập huấn và chia sẻ trực tuyến cho doanh nghiệp trong quá trình lập báo cáo kiểm kê phát thải.

“Thế nhưng, chi phí cho hoạt động kiểm kê và quản lý dữ liệu là gánh nặng không nhỏ, đặc biệt trong giai đoạn đầu khi hệ thống còn đang hoàn thiện. Đây không chỉ là thách thức riêng của Việt Nam, mà còn là vấn đề chung của nhiều quốc gia trong quá trình xây dựng thị trường carbon”, ông Hưng phân tích.

Một điểm đáng lưu ý là tần suất kiểm kê khí nhà kính chưa đáp ứng yêu cầu thực tiễn. Theo quy định, hoạt động này được thực hiện 2 năm một lần, nhưng để thị trường vận hành hiệu quả, cần có dữ liệu thường xuyên hơn, thậm chí theo năm hoặc theo quý. Nếu không cải thiện, đây có thể trở thành “nút cổ chai” cản trở khả năng vận hành hiệu quả của thị trường.

Cùng với đó, việc xây dựng hệ thống đăng ký quốc gia về phát thải và thị trường carbon cũng đang được đẩy mạnh. Khi hoàn thiện, hệ thống này sẽ đóng vai trò là nền tảng quản lý tập trung, cho phép doanh nghiệp thực hiện các thủ tục, báo cáo và giao dịch trên một cổng thông tin thống nhất, góp phần nâng cao tính minh bạch của thị trường. Định hướng phát triển hệ thống MRV (đo đạc - báo cáo - thẩm định) theo chuẩn hóa có tham khảo kinh nghiệm từ các quốc gia khác, cho thấy Việt Nam đang đặt nền móng cho một thị trường carbon có khả năng vận hành theo cơ chế thị trường thực sự. Tuy nhiên, nếu dữ liệu không đủ tin cậy, thị trường sẽ khó có thể hình thành niềm tin - yếu tố cốt lõi của mọi cơ chế giao dịch.

Áp lực thích ứng và cơ hội chuyển đổi

Nếu dữ liệu là nền tảng kỹ thuật, thì doanh nghiệp chính là chủ thể trực tiếp quyết định sự thành công của thị trường carbon. Trong giai đoạn thí điểm, chỉ có 110 doanh nghiệp đầu tiên tham gia, tạo ra một nhóm “tiên phong” với cả lợi thế và áp lực.

Theo bà Đặng Hồng Hạnh, chuyên gia về biến đổi khí hậu, Công ty cổ phần Quản lý PoA Carbon Việt Nam, các doanh nghiệp này không chỉ là nhóm được tiếp cận sớm nhất với cơ chế thị trường carbon, được hỗ trợ tăng cường năng lực và làm quen trước với quy trình giao dịch, mà còn phải thực hiện nghĩa vụ nộp trả lượng hạn ngạch tương ứng với lượng phát thải thực tế. Bà Hạnh cho rằng, lợi ích lớn nhất của việc tham gia sớm không chỉ nằm ở quyền mua bán hạn ngạch, mà còn ở cơ hội thay đổi tư duy quản trị.

Theo đó, điểm thay đổi mang tính bản chất là cách tiếp cận đối với phát thải. Nếu trước đây, giảm phát thải chủ yếu được xem là nghĩa vụ môi trường, thì nay carbon đã trở thành một loại tài sản. Khi quản trị tốt, doanh nghiệp không chỉ tuân thủ quy định mà còn có thể tạo thêm nguồn thu từ phần hạn ngạch dư thừa hoặc từ tín chỉ carbon. Tuy nhiên, thực tế cho thấy nhiều doanh nghiệp vẫn còn bị động. Không ít đơn vị mới nhìn thị trường carbon như một nghĩa vụ hành chính, chưa nhận ra đây là cơ hội để tối ưu chi phí và nâng cao năng lực cạnh tranh. Một trong những rủi ro lớn nhất nằm ở chất lượng dữ liệu kiểm kê khí nhà kính. Nhiều doanh nghiệp mới dừng ở mức “đủ thủ tục”, chưa đầu tư đúng mức vào độ chính xác của dữ liệu.

“Nếu số liệu kiểm kê không chuẩn, doanh nghiệp sẽ thiệt ngay từ khâu phân bổ hạn ngạch, và càng bất lợi hơn khi bước vào giao dịch”, bà Hạnh cảnh báo.

Bên cạnh đó, hạn chế về nguồn nhân lực chuyên trách cũng là một thách thức đáng kể. Theo ghi nhận từ các khóa đào tạo, nhiều doanh nghiệp chưa bố trí đầu mối theo dõi xuyên suốt, thường xuyên thay đổi người tham gia tập huấn, khiến kiến thức bị đứt quãng.

Ở góc độ quốc tế, ông Lachlan Pontifex, Trưởng nhóm Aus4Growth cho rằng, không tồn tại một mô hình thị trường carbon chung có thể áp dụng cho mọi quốc gia, bởi thiết kế thị trường phụ thuộc vào đặc điểm và điều kiện riêng của từng nền kinh tế.

Theo ông Lachlan Pontifex, bài toán cân bằng cần được nhìn nhận ở nhiều cấp độ, từ thiết kế thị trường đến quá trình triển khai. Kinh nghiệm từ Australia cho thấy cần đồng thời đáp ứng yêu cầu giảm phát thải theo cam kết quốc tế, nhưng vẫn phải đảm bảo tính cạnh tranh của các ngành kinh tế, nhất là những lĩnh vực phát thải lớn nhưng đóng vai trò quan trọng đối với tăng trưởng như xây dựng, hạ tầng hay khai khoáng.

Để hiện thực hóa mục tiêu giảm phát thải, Australia lựa chọn cách tiếp cận theo lộ trình từng bước, bám sát đặc thù của từng ngành. Thay vì áp đặt mục tiêu đột ngột, doanh nghiệp được trao khoảng thời gian cần thiết để điều chỉnh hoạt động sản xuất, trong bối cảnh quá trình chuyển đổi không chỉ liên quan đến đổi mới công nghệ mà còn đòi hỏi nguồn lực tài chính lớn và sự chuẩn bị dài hạn. Một lộ trình rõ ràng vì thế đóng vai trò quan trọng, giúp doanh nghiệp thích ứng dần và giảm áp lực trong quá trình chuyển đổi. Yếu tố quản lý cũng được đặc biệt chú trọng thông qua hệ thống tiêu chuẩn, quy trình đo lường và cơ chế báo cáo được chuẩn hóa. Điều này không chỉ nâng cao hiệu quả kiểm kê mà còn góp phần giảm chi phí tuân thủ và tối ưu hóa thời gian triển khai.

Những kinh nghiệm này cho thấy, để thị trường carbon vận hành hiệu quả, không chỉ cần một khung chính sách đầy đủ, mà quan trọng hơn là một hệ thống dữ liệu đáng tin cậy và một cộng đồng doanh nghiệp sẵn sàng thay đổi. Khi đó, carbon không còn là chi phí phải cắt giảm, mà có thể trở thành một nguồn lực mới trong chiến lược cạnh tranh và phát triển bền vững.

Trà Giang