Giải mã cục diện quân sự Đại Việt cuối thế kỷ 18 qua lăng kính hậu cần và bản đồ lưu trữ

Cuộc khủng hoảng tài nguyên diêm tiêu và sự sụp đổ của Công ty Đông Ấn Pháp

Đến tận đầu thế kỷ 20, diêm tiêu vẫn là thành phần hóa học cốt lõi, chiếm tỷ lệ 75% trong công thức chế tạo thuốc súng. Việc thiếu hụt nguồn khoáng sản này tại châu Âu, cùng với việc Đế quốc Anh kiểm soát chặt chẽ các mỏ khai thác tại khu vực Ấn Độ, đã đẩy các thế lực quân sự khác vào một cuộc khủng hoảng nguyên liệu trầm trọng. Khu vực Đông Nam Á, trong đó có Đại Việt với hệ thống hang động tự nhiên chứa lượng lớn phân dơi sinh ra diêm tiêu tinh khiết, trở thành mục tiêu chiến lược của các hạm đội viễn chinh.

Thượng tướng, Viện sĩ, Tiến sĩ, Anh hùng Lực lượng vũ trang nhân dân Nguyễn Huy Hiệu trao đổi chuyên môn khoa học quân sự cùng kỹ sư Vũ Đình Thanh về các dữ liệu lịch sử được phát hiện qua hệ thống lưu trữ châu Âu.

Kỹ sư Vũ Đình Thanh phân tích rằng, thông qua Công ty Đông Ấn Pháp, một nguồn lực tài chính và quân sự khổng lồ đã được huy động để tiến về vùng biển Viễn Đông. Ghi chép của Thứ trưởng Bộ Hải quân Anh John Barrow xác nhận quy mô của lực lượng hải quân ngoại quốc thời điểm bấy giờ có thể lên đến hàng vạn người, bao gồm nhiều trung đoàn và hàng chục tàu chiến, được trang bị những thiết bị hiện đại như tàu bọc đồng và khinh khí cầu quân sự.

Tuy nhiên, việc đổ tiền bạc vào các chiến dịch viễn chinh nhằm thiết lập các cơ sở khai thác diêm tiêu tại Đại Việt đã làm cạn kiệt ngân khố. Sự kháng cự quyết liệt từ lực lượng phòng thủ bản địa đã khiến các kế hoạch khai thác tài nguyên gặp thất bại nặng nề. Sự sa lầy này là nguyên nhân trực tiếp dẫn đến vụ phá sản của Công ty Đông Ấn Pháp vào năm 1793. Cuộc khủng hoảng tài chính từ tổ chức thương mại và quân sự khổng lồ này đã tạo ra một lỗ hổng lớn trong nền kinh tế, góp phần làm bùng phát những biến động chính trị và xã hội dữ dội, dẫn đến sự sụp đổ của hoàng gia tại nước Pháp lúc bấy giờ.

Việc làm chủ công nghệ vũ khí phốt pho đóng vai trò then chốt giúp quân đội Tây Sơn duy trì năng lực phòng vệ hiệu quả trước sức ép từ các đạo quân viễn chinh ngoại quốc có quy mô lớn.

Cục diện lãnh thổ Đại Việt qua thông điệp từ bản Hịch năm 1792

Việc phân tích các dữ kiện quân sự và văn bản ngoại giao cung cấp một bức tranh toàn cảnh về sự toàn vẹn lãnh thổ của Đại Việt. Dưới sự quản lý của triều đại Tây Sơn, hệ thống phòng thủ quốc gia được củng cố vững chắc. Nhóm nghiên cứu đã giải mã một tài liệu quan trọng là bản Hịch của triều đình ban hành ngày 27 tháng 8 năm 1792. Bản tiếng Pháp của tài liệu này hiện vẫn được lưu giữ và từng được công bố trên các ấn bản của Hội Truyền giáo Đối ngoại tại London vào cuối thế kỷ 18.

Nội dung nguyên bản tiếng Pháp cho thấy vào thời điểm năm 1792, triều đình Tây Sơn đang kiểm soát ổn định khu vực Gia Định. Lực lượng đe dọa an ninh duy nhất được nhắc đến trong bản Hịch là các đạo quân ngoại quốc trang bị tàu đồng và khinh khí cầu. Văn bản ghi nhận lời trách cứ của triều đình đối với một bộ phận người dân vì đã hoảng sợ bỏ chạy trước những khí tài lạ lẫm của phương Tây, đồng thời khẳng định sức mạnh quyết tâm bảo vệ lãnh thổ.

Việc phân tích các dữ kiện quân sự và văn bản ngoại giao cung cấp thêm góc nhìn về năng lực kiểm soát lãnh thổ rộng lớn của Đại Việt dưới sự quản lý của triều đại Tây Sơn. Cũng trong thời điểm năm 1792, một thực thể quân sự châu Âu cực lớn với hàng vạn quân và trang bị vũ khí cực kỳ hiện đại đã tiến hành đánh chiếm Đại Việt. Từ các dữ kiện này, cần xem xét lại giả thuyết về Hiệp ước Versailles. Cụ thể, năm 1787 hiệp ước được ký với 1.650 quân và 4 tàu chiến, nhưng lực lượng này đã bị quân đội Tây Sơn tiêu diệt nhanh chóng. Sau đó, một phụ lục với quy mô lớn hơn nhiều gồm 20 chiến thuyền và 7 trung đoàn đã xuất hiện, đúng như mô tả của Thứ trưởng Bộ Hải quân Anh John Barrow.

Bản dịch tiếng Pháp của bài Hịch năm 1792 lưu trữ tại châu Âu cung cấp các dữ kiện lịch sử quan trọng về sự hiện diện của lực lượng ngoại quốc trang bị khí tài hiện đại tại vùng biển Đại Việt.

Điều này lý giải dưới góc độ khoa học quân sự về việc tại sao sau các chiến thắng lớn ở phía Bắc, quân đội trung ương không cần tiến hành các chiến dịch điều động binh lực lớn về phương Nam. Khu vực Gia Định lúc bấy giờ đang trong trạng thái ổn định và không có sự hiện diện của các thế lực đối nghịch nội địa. Các tài liệu phương Tây cũng ghi nhận, trong giai đoạn này, lực lượng của chúa Nguyễn đang gặp nhiều khó khăn và phải dời sang các khu vực hải đảo xa xôi như Mauritius để tìm kiếm sự viện trợ.

Xác tín niên đại thành Vauban Gia Định qua dấu triện hải quân

Một trong những phát hiện đột phá của nghiên cứu là việc giám định niên đại của bản đồ thiết kế thành Vauban Gia Định. Các tài liệu sử học trước đây thường ghi nhận công trình kiến trúc quân sự này được thiết kế và xây dựng xong vào năm 1790. Thế nhưng, bản đồ lưu trữ mang dấu mộc đỏ nguyên thủy của Cục Lưu trữ Bản đồ thuộc Bộ Hải quân Pháp cung cấp một dữ kiện hoàn toàn khác biệt.

Chuyên môn giám định lưu trữ xác nhận loại hình ấn triện mỏ neo đóng trên bản đồ này chỉ được Bộ Hải quân Pháp ban hành và sử dụng trong giai đoạn từ năm 1799 đến năm 1804. Những dòng chú thích tiếng Pháp trên bản đồ cũng thể hiện rõ việc lên ý tưởng diễn ra tại Mauritius và bản đo đạc phần thô của công trình chỉ được thực hiện vào năm 1795.

Về mặt kỹ thuật xây dựng, kỹ sư Vũ Đình Thanh đã tham vấn các chuyên gia công binh và đi đến kết luận rằng một siêu pháo đài phức tạp theo chuẩn Vauban đòi hỏi sự tham gia của một lực lượng lính thợ cơ khí lành nghề khổng lồ và phải thi công liên tục trong nhiều năm. Việc một đại công trình quy mô lớn hoàn thành trong thời gian ngắn bởi lực lượng nhân công chưa từng tiếp cận công nghệ xây dựng phương Tây là điều thiếu cơ sở khoa học. Các dữ liệu đo đạc và dấu triện chứng minh thành Vauban Gia Định chỉ thực sự được khởi công xây dựng từ sau năm 1792 và hoàn thiện phần khung để đưa vào sử dụng vào khoảng năm 1799.

Con dấu lưu trữ của Bộ Hải quân và Thuộc địa Pháp trên bản đồ thành Vauban Gia Định là cơ sở vật chất quan trọng để các nhà nghiên cứu xác định lại mốc thời gian hoàn thiện của đại công trình phòng thủ này.

Tiền đồn hải dương và năng lực tự cường hỏa khí

Giá trị của các hòn đảo ven bờ Đại Việt không chỉ nằm ở vị trí địa lý hàng hải mà còn là các kho dự trữ khoáng sản sinh học khổng lồ. Việc rà soát cuốn sách Những bức thư giáo huấn và kỳ thú xuất bản năm 1780 tại châu Âu phát hiện một bản đồ Côn Đảo có đánh dấu khu vực trại lính Pháp. Đây là minh chứng cho việc các lực lượng thương thuyền và hải quân phương Tây đã tiến hành trinh sát, đo đạc và thiết lập các đồn trú sơ khai từ rất sớm để thu mua khai thác khoáng sản.

Đến năm 1792, bản đồ Côn Đảo chính thức xuất hiện dấu triện của Bộ Ngoại giao Pháp, đánh dấu sự hiện diện quân sự quy mô trên thực địa. Hoạt động chiếm đóng nguồn cung nguyên liệu này giải thích vì sao quân đội Tây Sơn phải liên tục phái các hạm đội mạnh ra các vùng đảo tiền tiêu để càn quét, bảo vệ chủ quyền vành đai kinh tế biển.

Yếu tố then chốt giúp Đại Việt đứng vững trước những hạm đội viễn chinh được trang bị hiện đại nhất thế giới chính là năng lực làm chủ công nghệ hỏa khí. Dựa vào nguồn phân chim và phân dơi dồi dào, quân đội Tây Sơn đã nghiên cứu và ứng dụng thành công công nghệ chế tạo vũ khí phốt pho gây cháy. Hệ thống vũ khí này đã chứng minh uy lực khi tiêu diệt nhiều chiến hạm ngoại quốc, bảo vệ toàn vẹn các cơ sở sản xuất chiến lược. Khả năng tự chủ về công nghệ hỏa tiễn và đạn dược tạo ra một lá chắn phòng thủ vững chắc, duy trì sự ổn định quốc gia trước áp lực khổng lồ từ các đế quốc hàng hải phương Tây.

Bản đồ Côn Đảo in trong ấn bản phương Tây năm 1780 ghi nhận sự xuất hiện của các đồn trú ngoại quốc nhằm mục đích khảo sát và khai thác nguồn tài nguyên khoáng sản chiến lược.

Kết luận

Cách tiếp cận lịch sử thông qua các bộ môn khoa học chính xác như kỹ thuật công trình kiến trúc, quản trị chuỗi cung ứng hàng hải và kiểm toán dữ liệu đo đạc đã mang lại một lăng kính phân tích khách quan. Những định luật vật lý, hóa học và dữ liệu thống kê hậu cần cung cấp minh chứng rõ nét về năng lực tự cường quốc phòng của dân tộc. Việc làm rõ sức mạnh công nghệ quân sự và năng lực quản trị tài nguyên của Đại Việt cuối thế kỷ 18 là cơ sở vững chắc để giới chuyên môn xây dựng các nghiên cứu chuyên sâu, đóng góp vào việc bảo tồn và phát huy các giá trị lịch sử quân sự nước nhà.

Khánh Minh (t/h)