'Đùa vui câu view' và cái giá đắt của người trẻ trên không gian mạng

Thời gian qua, mạng xã hội liên tiếp xôn xao trước những đoạn video ghi lại phát ngôn thiếu chuẩn mực của một số sinh viên khối ngành sức khỏe. Điển hình là trường hợp hai sinh viên tại Hà Nội khi đang đi thực tập tại bệnh viện đã livestream, sử dụng lời lẽ chửi thề và đưa ra phát ngôn phản cảm, dọa "tiêm thuốc độc" người tương tác. Sự việc vấp phải làn sóng chỉ trích gay gắt từ cộng đồng và bị cơ sở thực tập trả về trường để xử lý kỷ luật.

Không lâu sau đó, một sự việc tương tự cũng xảy ra khi nữ sinh ngành Hộ sinh đăng tải đoạn clip đùa cợt liên quan đến việc xử lý người bệnh trên nền tảng TikTok. Dù nhà trường sau đó xác minh thời điểm quay clip sinh viên đang trong thời gian nghỉ hè và không thực hiện các kỹ thuật này trên thực tế, sự việc vẫn vấp phải nhiều ý kiến bức xúc từ cộng đồng.

Những sự việc liên tiếp này cho thấy, khi thiết bị thông minh trở thành vật bất ly thân, không ít bạn trẻ đã dễ dãi buông ra những phát ngôn thiếu suy nghĩ, hoàn toàn quên mất sức nặng của lời nói và chuẩn mực đạo đức nghề nghiệp. Để có cái nhìn thấu đáo và đa chiều hơn dưới góc độ khoa học hành vi, PV Báo Sức khỏe và Đời sống đã ghi nhận những phân tích từ ThS. Nguyễn Thị Mai Anh - Phó Viện trưởng Viện Tâm lý học Nhân văn xoay quanh vấn đề này.

Nhu cầu khẳng định bản thân và mong muốn được chú ý trên không gian mạng khiến một bộ phận sinh viên chưa lường trước được sức nặng và hệ quả của phát ngôn. Ảnh minh họa

Giải mã tâm lý xem nhẹ ranh giới đời thực và không gian ảo của người trẻ

Dưới góc độ tâm lý học lứa tuổi, ThS. Nguyễn Thị Mai Anh cho rằng giới trẻ hiện nay có nhu cầu rất lớn về việc thể hiện cái tôi, mong muốn được chú ý hoặc đơn giản là muốn hòa nhập với các trào lưu trên không gian mạng. Từ góc nhìn tâm lý học phát triển, một trong những yếu tố góp phần dẫn đến các sự cố đáng tiếc là sự chưa hoàn thiện trong khả năng liên kết giữa nhận thức, hành vi và hệ quả của một bộ phận người trẻ.

Phó Viện trưởng Viện Tâm lý học Nhân văn cho biết, khi tạo ra một đoạn video mang tính đùa giỡn, các em thường chỉ đứng từ góc nhìn chủ quan của bản thân, xem đó là một sự phóng đại vô hại để câu tương tác, mua vui cho bạn bè trên thế giới ảo. Các em có thể chưa lường trước được rằng không gian mạng có sức lan tỏa nhanh chóng và không có biên giới. Một câu nói thiếu suy nghĩ khi đặt vào bối cảnh nhạy cảm sẽ bị tước bỏ hoàn toàn ngữ cảnh, trở thành một thông điệp sai lệch gây tổn thương sâu sắc cho cộng đồng.

ThS. Nguyễn Thị Mai Anh cũng phân tích thêm, hiện tượng này có thể được lý giải thông qua sự tương tác giữa các đặc điểm phát triển cá nhân và ảnh hưởng của môi trường. Ở giai đoạn hình thành bản sắc, người trẻ có xu hướng tìm kiếm sự công nhận từ bạn bè và cộng đồng, khiến họ dễ thực hiện các hành vi nhằm khẳng định bản thân để thu hút sự chú ý (theo lý thuyết phát triển tâm lý - xã hội của Erik Erikson). Bên cạnh đó, người trẻ quan sát những nội dung gây sốc, hài hước hoặc gây tranh cãi nhận được nhiều tương tác, từ đó bắt chước vì kỳ vọng cũng sẽ nhận được sự chú ý tương tự (theo thuyết học tập xã hội của Albert Bandura).

Bên cạnh tâm lý lứa tuổi chung, đối với sinh viên nói chung và những người trẻ đang chuẩn bị bước vào các ngành nghề đặc thù, câu chuyện này còn chạm đến vấn đề cốt lõi về uy tín cá nhân và trách nhiệm xã hội.

Chuyên gia cho biết, xã hội luôn đặt kỳ vọng rất cao vào thế hệ tri thức trẻ - những chủ nhân tương lai của đất nước. Những phát ngôn lệch chuẩn, dù chỉ xuất phát từ sự bồng bột cá nhân trên thế giới ảo đều có thể gây ảnh hưởng tiêu cực đối với hình ảnh của chính các em, làm xói mòn niềm tin của cộng đồng và tạo ra hệ lụy lâu dài cho quá trình học tập, phát triển nghề nghiệp và uy tín chuyên môn.

Đưa văn hóa ứng xử mạng thành kỹ năng mềm bắt buộc trong các cơ sở giáo dục

Từ thực tế của các vụ việc vừa qua, để ngăn ngừa những sự cố đáng tiếc có thể lặp lại, việc chờ đợi đến khi xảy ra sự cố mới xử lý là hoàn toàn bị động. ThS tâm lý Mai Anh cho biết, các cơ sở giáo dục trên cần thiết lập chương trình phòng ngừa theo mô hình quốc tế MTSS (80% phòng ngừa phổ quát, 15% can thiệp nhóm, 5% can thiệp chuyên sâu). Đồng thời, việc đưa giáo dục văn hóa ứng xử trên không gian mạng thành một kỹ năng mềm cho học sinh, sinh viên ngay từ những năm đầu cần được tích hợp một cách hệ thống vào chương trình đạo đức và kỹ năng sống.

Theo chuyên gia, việc trang bị bản lĩnh số giúp người học nhận thức rõ sức nặng của từng lời nói, phát ngôn cả trong đời thực lẫn trên không gian mạng cần được lồng ghép thực tế vào chương trình giáo dục. Chỉ khi các em sớm "thấm" được tinh thần trách nhiệm trong từng hành vi thường ngày, thế hệ trẻ mới có thể vững bước trở thành những công dân số văn minh, bản lĩnh và tử tế; biết tự chủ trước mọi áp lực và tác động từ môi trường số, cũng như tự chủ trước những cám dỗ của thế giới ảo.

Đỗ Vi