Từ vụ sinh viên y khoa livestream phản cảm: Đặc quyền cứu người phải đi cùng kỷ luật và y đức

Trao đổi với phóng viên Hànôịmới điện tử của Cơ quan Báo và Phát thanh, Truyền hình Hà Nội, bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng, thành viên Hội Y học dưới nước và Ôxy cao áp cho rằng, đây không chỉ là những phát ngôn thiếu chuẩn mực mà còn đặt ra vấn đề về đạo đức nghề nghiệp, trách nhiệm của người học y và việc giữ gìn niềm tin của người bệnh.

Bác sĩ Nguyễn Huy Hoàng. Ảnh: BSCC

Làm hao mòn niềm tin của người bệnh

- Gần đây, dư luận đang rất bức xúc trước các đoạn video ghi lại cảnh sinh viên y khoa mặc áo blouse, livestream chửi thề tại quầy lễ tân bệnh viện và đe dọa “tiêm thuốc độc” người xem, hay vụ việc nữ sinh viên dọa “lấy ven trật 3 lần” để trả đũa bệnh nhân. Bác sĩ đánh giá thế nào về những hành vi phát ngôn thiếu chuẩn mực này khi các em đang mặc trang phục y tế?

- Dưới góc độ của một người làm nghề y lâu năm, tôi thấy, đây là những hành vi rất đáng buồn và hoàn toàn không thể chấp nhận được. Trước hết, chúng ta phải hiểu rõ bản chất của không gian làm việc. Bệnh viện là nơi để cứu người. Bệnh viện tuyệt đối không phải là một sân khấu công cộng để các em biểu diễn, múa may hay thỏa mãn cái tôi cá nhân trên mạng xã hội.

Bên cạnh đó, chiếc áo blouse trắng hay bộ đồ phẫu thuật màu xanh không chỉ là một lớp vải bảo hộ thông thường. Theo Thông tư 45/2015/TT-BYT của Bộ Y tế, trang phục y tế được quy định cực kỳ chặt chẽ nhằm bảo đảm an toàn, thể hiện sự lịch sự, kín đáo và chuyên nghiệp. Chiếc áo blouse là biểu tượng thiêng liêng của sự tinh khiết và lòng trắc ẩn. Khi khoác lên mình bộ trang phục đó, các em không còn đại diện cho cá nhân mình nữa. Các em đang là hình ảnh đại diện cho cơ sở y tế và cho cả ngành y.

Hành vi thản nhiên mặc áo blouse, ngồi ngay tại khu vực tiếp đón bệnh nhân của Bệnh viện Đa khoa Đức Giang để livestream, văng tục và dọa “tiêm thuốc độc” người xem là một sự bôi nhọ tính chuyên nghiệp của nghề nghiệp. Rất may mắn là bệnh viện đã lập tức cắt thực tập và trả hai sinh viên này về Trường Đại học Kinh doanh và Công nghệ Hà Nội để xử lý kỷ luật nghiêm khắc.

Còn đối với vụ việc nữ sinh viên Trường Đại học Y Hà Nội dọa “xếp giường vào góc và lấy ven trật 3 lần” để trả đũa bệnh nhân, dù em đó đang nghỉ hè và không trực tiếp ở viện, nhưng việc gắn hình ảnh áo blouse với những lời đe dọa người bệnh cũng là một sự xúc phạm nghiêm trọng đến hình ảnh người thầy thuốc, nên việc nhà trường kiên quyết xem xét kỷ luật là hoàn toàn chính xác.

Hai sinh viên y khoa livestream phát ngôn phản cảm. Ảnh cắt từ clip

- Nhiều ý kiến, kể cả từ phía những người trẻ, thường ngụy biện rằng đó chỉ là lời nói đùa bốc đồng trên không gian ảo. Vì sao những lời nói mang tính bông đùa như “tiêm thuốc độc” hay “lấy ven trật” lại bị xem là vi phạm đạo đức nghề nghiệp tồi tệ nhất, thưa bác sĩ?

- Chúng ta không thể mang tính mạng và nỗi đau của con người ra làm trò đùa. Trong y khoa, ranh giới giữa sự sống và cái chết vô cùng mong manh. Lời nói đùa bốc đồng của tuổi trẻ có thể vô hại ở ngoài đường, nhưng trong môi trường y tế thì không.

Điều này vi phạm trực tiếp vào nguyên tắc nền tảng nhất của đạo đức y học trải qua hàng ngàn năm, thuật ngữ chuyên ngành gọi là “Primum non nocere”, nghĩa là “Trước tiên là không làm hại”. Bộ Y tế cũng ban hành 12 điều Y đức, trong đó yêu cầu người thầy thuốc phải thương yêu người bệnh như anh em ruột thịt, tuyệt đối không được có thái độ ban ơn hay lạm dụng nghề nghiệp để gây phiền hà cho người bệnh. Lời dọa “tiêm thuốc độc” hay cố tình đâm kim trật ba lần, dù được ngụy biện là nói đùa trên mạng, lại phản ánh một sự lệch lạc khủng khiếp về tư tưởng.

Bản chất mối quan hệ giữa nhân viên y tế và bệnh nhân là một mối quan hệ bất đối xứng về quyền lực. Bệnh nhân đang yếu đuối, đau đớn và họ buộc phải giao phó toàn bộ sinh mạng, cơ thể của mình cho chúng ta. Khi một người khoác áo blouse lại sử dụng chính các kỹ thuật y khoa mang tính xâm lấn cơ thể để làm công cụ đe dọa, trả đũa người khác chỉ vì bị tổn thương lòng tự ái, điều đó thể hiện sự lạm dụng quyền lực chuyên môn tồi tệ nhất. Một người mang tâm lý thù hằn và coi kỹ thuật y khoa là vũ khí trừng phạt thì hoàn toàn không có tư cách bước vào nghề y.

- Việc sinh viên y khoa lan truyền những phát ngôn đe dọa như vậy có thể tác động ra sao đến niềm tin của người bệnh và người nhà đối với đội ngũ y tế trực tiếp chăm sóc họ?

- Hậu quả tàn phá đầu tiên và nguy hiểm nhất chính là làm hao mòn niềm tin của người bệnh. Để quá trình điều trị thành công, chúng ta cần một nền tảng tối quan trọng gọi là sự đồng thuận dựa trên sự tin tưởng. Người bệnh phải tin bác sĩ thì họ mới an tâm tuân thủ phác đồ điều trị.

Khi bệnh nhân hoặc người nhà của họ vô tình xem được những đoạn video sinh viên mặc áo blouse dọa “tiêm thuốc độc” hay dọa “cố tình lấy ven trật”, hiệu ứng tâm lý tạo ra không chỉ là tức giận, mà là sự kinh hoàng và bất an tột độ. Tâm lý con người rất dễ sinh ra cơ chế phòng thủ. Người bệnh sẽ hoài nghi mọi y lệnh. Họ nơm nớp lo sợ không biết cô điều dưỡng hay cậu sinh viên đang cầm kim tiêm bước tới có thù hằn gì với mình không, có định mượn mũi tiêm để trả đũa cá nhân hay không. Sự hoang mang này phá vỡ hoàn toàn sợi dây liên kết giữa thầy thuốc và bệnh nhân. Thân nhân người bệnh cũng sẽ trở nên đa nghi, dễ cáu gắt và sinh ra những phản ứng phòng vệ quá mức, làm tăng cao nguy cơ bạo hành y tế ngay tại khoa phòng.

- Vậy trong bối cảnh mạng xã hội phát triển bùng nổ như hiện nay, những sự việc mang tính chất cá nhân này có thể ảnh hưởng như thế nào đến hình ảnh của toàn bộ ngành Y tế, thưa bác sĩ?

- Tác động đối với toàn ngành là cực kỳ oan uổng và tàn khốc. Trong thời đại số, một đoạn video mười lăm giây mang tính kích động có thể lan truyền tới hàng triệu người chỉ sau vài giờ đồng hồ. Thuật toán của các mạng xã hội lại thường ưu tiên đẩy mạnh những nội dung gây sốc và tranh cãi.

Điều này tạo ra một hiệu ứng tâm lý rất độc hại gọi là "khái quát hóa sai lầm" trong cộng đồng. Nghĩa là công chúng sẽ lấy một hiện tượng cá biệt, sai trái của một hai cá nhân để làm bằng chứng quy kết cho cả một hệ thống. Một bộ phận người dân vốn dĩ đã có định kiến với thái độ phục vụ trong bệnh viện sẽ dễ dàng tin rằng đây chính là bộ mặt thật của sinh viên y khoa ngày nay, hoặc quy chụp rằng nhân viên y tế bây giờ thiếu y đức, coi thường mạng sống con người. Những hành vi bốc đồng, dại dột của vài sinh viên thiếu tu dưỡng đã tàn nhẫn phủ nhận công sức, mồ hôi và cả máu của hàng trăm ngàn y bác sĩ chân chính đang ngày đêm giành giật sự sống cho người bệnh trên cả nước. Đồng thời, nó còn gây ra một cuộc khủng hoảng truyền thông nghiêm trọng, làm sứt mẻ uy tín thương hiệu của các trường đại học đào tạo y khoa hàng đầu cũng như các bệnh viện tuyến đầu tiếp nhận thực tập.

Phơi bày khoảng trống trong đào tạo y khoa

- Những sự cố liên tiếp bùng phát này phơi bày ra những khoảng trống hay lỗ hổng nào trong việc giáo dục đạo đức và kỹ năng ứng xử cho sinh viên y khoa hiện nay?

- Đúng như bạn nói, đây không phải là lỗi ngẫu nhiên mà là triệu chứng lâm sàng phơi bày những khoảng trống cấu trúc rất lớn trong đào tạo y khoa hiện nay.

Khoảng trống thứ nhất là sự lệch pha nghiêm trọng giữa đào tạo chuyên môn và đào tạo y đức. Lâu nay, sinh viên y khoa phải nhồi nhét một khối lượng kiến thức khổng lồ về giải phẫu, sinh lý, bệnh học. Nhưng các môn học về đạo đức y học hay kỹ năng giao tiếp lại thường bị xem nhẹ, dạy theo kiểu lý thuyết giáo điều học thuộc lòng để thi cho qua môn. Hệ quả là chúng ta tạo ra những sinh viên có thể đọc kết quả xét nghiệm rất giỏi nhưng lại hoàn toàn ngây ngô về trí tuệ cảm xúc, hay còn gọi là EQ. Các em thiếu một bộ công cụ tâm lý vững chắc để kiểm soát cảm xúc khi đối mặt với bệnh nhân phàn nàn, cáu gắt do bệnh tật. Thay vì thấu cảm, các em lại dùng bản năng phòng vệ tự ái của người trẻ để phản ứng lại.

Khoảng trống thứ hai nằm ở động cơ và tâm thế học tập. Trước đây, thi đỗ trường y là một điều vô cùng tự hào và sinh viên luôn có một nỗi sợ hãi tích cực, sợ bị đuổi học nếu vi phạm kỷ luật. Còn hiện nay, cùng với việc xã hội hóa giáo dục, nhiều cơ sở có mức điểm chuẩn đầu vào thấp nhưng học phí rất cao. Điều này dễ làm nảy sinh tâm lý ỷ lại, coi nhẹ kỷ luật ở một bộ phận sinh viên. Các em lầm tưởng việc đi học y là một giao dịch mua bán dịch vụ, đóng tiền là được học, mà quên mất rằng đây là một đặc quyền gắn liền với trách nhiệm cứu người. Sự suy giảm cảm thức cẩn trọng và lòng kính sợ nghề nghiệp này chính là mầm mống cho những hành vi bỡn cợt sinh mạng trên không gian mạng.

- Vậy, theo bác sĩ, trước khi chính thức được cử đi thực tập lâm sàng tại các bệnh viện, sinh viên y khoa nên được phổ biến và bắt buộc tuân thủ những quy định nào về mặt ứng xử và truyền thông?

- Khâu chuẩn bị tiền lâm sàng là cực kỳ quan trọng. Chúng ta không thể chỉ nói những lời khuyên đạo đức chung chung, mà phải huấn luyện nghiêm ngặt bằng các quy định pháp luật và có chế tài cưỡng chế rõ ràng.

Thứ nhất, sinh viên phải được phổ biến chặt chẽ về quy định bảo vệ dữ liệu cá nhân theo Nghị định số 13/2023/NĐ-CP. Các em cần hiểu rằng hành vi quay phim, chụp ảnh, ghi âm hay livestream tại bệnh viện là vùng cấm tuyệt đối, trừ khi được giám đốc bệnh viện cho phép. Việc vô tình để lọt hình ảnh người bệnh hay bệnh án lên TikTok là vi phạm pháp luật nghiêm trọng.

Thứ hai, sinh viên cần học thuộc lòng Luật Khám bệnh chữa bệnh năm 2023. Luật quy định rõ sinh viên là “người thực hành”, chỉ được phép làm chuyên môn dưới sự giám sát chặt chẽ của người hướng dẫn, và nghĩa vụ tối thượng là phải tôn trọng tuyệt đối quyền lợi của người bệnh. Không có chuyện tự ý vượt quyền hay đùa cợt với các kỹ thuật xâm lấn.

Thứ ba, phải quán triệt Thông tư 07/2014/TT-BYT về quy tắc ứng xử của nhân viên y tế. Thông tư nghiêm cấm mọi hành vi gây khó khăn, áp lực hay xúc phạm người bệnh.

Cuối cùng, nhà trường phải bổ sung ngay các quy tắc ứng xử truyền thông kỹ thuật số. Sinh viên cần nhận thức rõ ranh giới giới hạn hình ảnh, tuyệt đối cấm mặc áo blouse y tế để tham gia các trò đùa phản cảm, chửi thề hay có phát ngôn bạo lực trên mạng xã hội. Các em phải hiểu vi phạm những điều này không chỉ bị đuổi học mà còn có thể đối mặt với pháp luật.

Cần giải pháp phòng ngừa toàn diện từ hai phía

- Đứng từ góc độ quản trị hệ thống, ngoài việc áp dụng các hình thức kỷ luật cá nhân như cảnh cáo hay đuổi học, các bệnh viện và cơ sở đào tạo cần phối hợp làm gì để hạn chế triệt để việc tái diễn những thảm họa truyền thông này, thưa bác sĩ?

- Kỷ luật đình chỉ học hay cắt thực tập trả về trường là những biện pháp xử lý phần ngọn mang tính răn đe tức thời, bắt buộc phải có để thiết lập lại kỷ cương. Tuy nhiên, để nhổ tận gốc rễ vấn đề, cần một giải pháp phòng ngừa toàn diện từ cả hai phía.

Về phía nhà trường, cần thay đổi cách dạy môn đạo đức y học. Thay vì đọc chép lý thuyết, hãy dạy theo tình huống lâm sàng thực tế. Cần đẩy mạnh việc đưa sinh viên vào các Trung tâm Mô phỏng Lâm sàng trước khi đi thực tập viện. Ở đó, các em được rèn luyện với các diễn viên đóng vai bệnh nhân khó tính, hay cáu gắt, chửi bới. Trải qua những kịch bản áp lực cao đó, sinh viên sẽ hình thành được kháng thể tâm lý, biết cách giao tiếp giải quyết xung đột y khoa thay vì bị sốc rồi lên mạng trả đũa. Bên cạnh đó, trường cần có hệ thống đánh giá tâm lý liên tục, nếu phát hiện sinh viên có dấu hiệu chống đối, trơ lỳ cảm xúc thì phải can thiệp tư vấn ngay, thậm chí định hướng nghề nghiệp khác trước khi cho tốt nghiệp.

Về phía bệnh viện, cần siết chặt giám sát nội quy thực tập. Sự việc sinh viên thản nhiên livestream tại quầy lễ tân Bệnh viện Đức Giang cho thấy, lỗ hổng rất lớn trong khâu quản lý, phân công giám sát của các cán bộ hướng dẫn lâm sàng. Sinh viên thực tập tuyệt đối không được giao tự quản lý các khu vực nhạy cảm mà không có mặt nhân viên y tế cơ hữu. Bệnh viện cũng cần ban hành nội quy cứng rắn, cấm hoàn toàn sinh viên dùng điện thoại thông minh để giải trí trong giờ trực tại các khu vực chăm sóc người bệnh.

-Từ trái tim và góc nhìn của một người làm nghề y tâm huyết, bác sĩ muốn nhắn gửi thông điệp cốt lõi gì tới các thế hệ sinh viên y khoa về trách nhiệm giữ gìn hình ảnh nghề nghiệp, cả ở đời thực lẫn trên mạng xã hội?

- Nghề y là một sứ mệnh đặc biệt cao quý. Khi các em chọn khoác lên mình chiếc áo blouse trắng, các em không chỉ đang tìm kiếm một công việc để mưu sinh, mà các em đang bước vào một con đường đòi hỏi sự hy sinh, tính cẩn trọng và tinh thần trách nhiệm tột cùng đối với sinh mệnh.

Thông điệp đanh thép nhất tôi muốn gửi gắm là: Đặc quyền được phép can thiệp vào cơ thể, sức khỏe và tính mạng của đồng loại phải luôn được đánh đổi bằng một sự khắt khe cao độ về mặt kỷ luật và đạo đức cá nhân. Bệnh nhân đang chịu đựng nỗi đau đớn tận cùng, họ đã trao cho các em một đặc ân thiêng liêng gọi là sự tín nhiệm vô điều kiện. Xin các em đừng bao giờ mang sự tín nhiệm thiêng liêng đó ra làm trò đùa bốc đồng, chỉ để đổi lấy vài lượt thích vài cái thả tim ảo trên mạng xã hội.

- Xin cảm ơn bác sĩ!

Xuân Lộc (thực hiện)