Dự thảo Luật Thủ đô (sửa đổi): Phân quyền phải gắn với trách nhiệm giải trình

Phân quyền mạnh mẽ hơn cho chính quyền thành phố Hà Nội

Việc sửa luật nhằm xác lập và bảo đảm một thể chế phát triển đặc thù, vượt trội, ổn định lâu dài, đưa thể chế, pháp luật về Thủ đô trở thành nền tảng vững chắc, động lực mạnh mẽ cho phát triển. Dự thảo Luật lần này cho phép chính quyền Thủ đô được ban hành các quy định có nội dung khác với quy định của cơ quan nhà nước cấp trên (Điều 8 và Điều 9). Đây được đánh giá là một cơ chế phân quyền rất mạnh, có thể tạo dư địa linh hoạt trong quản trị đô thị và cho phép thử nghiệm các chính sách mới phù hợp với điều kiện phát triển đặc thù của Thủ đô.

Dự thảo Luật cho phép HĐND thành phố quyết định cơ cấu tổ chức của một số cơ quan chuyên môn, đơn vị sự nghiệp công lập phù hợp yêu cầu quản lý đô thị đặc thù; thí điểm các mô hình quản trị mới nhằm nâng cao hiệu lực, hiệu quả hoạt động của bộ máy; thực hiện chính sách thu nhập và cơ chế tự chủ ở mức cao hơn theo điều kiện, tiêu chí do Luật quy định. Đồng thời, tổ chức nền hành chính số, công vụ số gắn với chuyển đổi số toàn diện trong quản lý, điều hành.

Thứ trưởng Bộ Tư pháp Phan Chí Hiếu trình bày Tờ trình dự án Luật Thủ đô (sửa đổi) tại phiên họp thứ 55 của Ủy ban Thường vụ Quốc hội, chiều 18/3/2026. Ảnh: Hồ Long

Để thực hiện định hướng phát triển Thủ đô trở thành trung tâm hàng đầu về khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số, dự thảo phân định thẩm quyền của HĐND thành phố trong việc quy định mô hình tổ chức, quản lý nhiệm vụ, cơ chế chấp nhận rủi ro. Dự thảo Luật quy định chính sách đầu tư, hỗ trợ và khuyến khích phát triển khoa học, công nghệ, đổi mới sáng tạo và chuyển đổi số của Thủ đô theo cơ chế tài chính linh hoạt, lấy kết quả làm căn cứ phân bổ và quyết toán ngân sách. Cùng với đó, dự thảo Luật cũng quy định cơ chế thử nghiệm có kiểm soát. Theo đó, dự thảo Luật quy định theo hướng giao quyền chủ động cho HĐND thành phố trong việc ban hành các quy định để thực hiện thử nghiệm có kiểm soát trên địa bàn.

Ngoài ra, dự thảo Luật đẩy mạnh phân quyền cho thành phố Hà Nội trong quyết định chủ trương đầu tư và quyết định đầu tư đối với các dự án đầu tư công và dự án PPP sử dụng vốn ngân sách địa phương và các nguồn vốn hợp pháp khác. Chủ tịch UBND thành phố được chấp thuận chủ trương đầu tư đối với các dự án theo Luật Đầu tư, trừ một số lĩnh vực. Dự thảo Luật giao quyền cho HĐND thành phố ban hành quy định về hồ sơ, nội dung thẩm định, trình tự, thủ tục quyết định chủ trương đầu tư, chấp thuận chủ trương đầu tư, điều chỉnh chủ trương đầu tư, chấp thuận điều chỉnh chủ trương đầu tư các dự án quy định thuộc thẩm quyền quyết định chủ trương đầu tư của HĐND thành phố, chấp thuận chủ trương đầu tư của Chủ tịch UBND thành phố.

Lo ngại tình trạng áp dụng tùy nghi

Để tạo không gian pháp lý mới với cơ chế phân quyền mạnh để Thủ đô phát triển là rất cần thiết. Việc trao quyền cho chính quyền thành phố được ban hành các quy định có nội dung khác với quy định của cơ quan nhà nước cấp trên là một cơ chế phân quyền rất mạnh, có thể tạo dư địa linh hoạt trong quản trị đô thị và cho phép thử nghiệm các chính sách mới phù hợp với điều kiện phát triển đặc thù. Tuy nhiên, nếu quyền này được thiết kế khá rộng, không có cơ chế để giới hạn và kiểm soát cụ thể, chặt chẽ sẽ dễ dẫn tới rủi ro thể chế.

Trong điều kiện hiện nay, khi mà chúng ta đang chuẩn bị thực hiện cấu trúc lại hệ thống pháp luật, xây dựng theo trật tự hiệu lực chặt chẽ, thì việc cho phép ban hành quy định khác với văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên có thể tác động đến tính thống nhất của hệ thống pháp luật.

Liên quan đến vấn đề này, Chủ tịch Quốc hội Trần Thanh Mẫn lưu ý, phải tính đến tình huống có thể dẫn đến lạm quyền địa phương hoặc xung đột pháp lý nếu không định nghĩa rõ khác ở mức nào, hợp lý như thế nào ở một số lĩnh vực, nhất là lĩnh vực đất đai, môi trường… dễ phát sinh tham nhũng. Vì vậy cần phải kiểm soát.

Theo quy định tại khoản 2 Điều 8 của dự thảo Luật thì việc ban hành văn bản quy định khác với văn bản của cơ quan nhà nước cấp trên không có sự giới hạn, ràng buộc nào, mà chỉ căn cứ vào việc thực hiện nhiệm vụ, quyền hạn của chính quyền địa phương theo quy định của pháp luật. Điều này có thể dẫn đến tình trạng áp dụng tùy nghi, làm phát sinh nhiều chuẩn mực pháp lý khác nhau, gây khó khăn cho tổ chức thực thi cũng như làm tăng chi phí tuân thủ pháp luật đối với người dân và doanh nghiệp, đặc biệt là các doanh nghiệp hoạt động trên phạm vi liên tỉnh hoặc toàn quốc.

Theo nhận định của Ủy ban Pháp luật và Tư pháp - cơ quan chủ trì thẩm tra dự án Luật, nếu trao quyền quá rộng nhưng thiếu quy trình đánh giá tác động và cơ chế giám sát phù hợp cũng có thể làm gia tăng rủi ro lạm dụng thẩm quyền hoặc ban hành chính sách chưa được cân nhắc đầy đủ về tác động kinh tế - xã hội. Ngoài ra, trong thực tiễn quản lý nhà nước, khi một văn bản của địa phương có nội dung khác với quy định của cơ quan cấp trên, các cơ quan thực thi cũng có thể gặp lúng túng trong việc xác định căn cứ pháp lý áp dụng, dẫn đến tâm lý thận trọng hoặc e ngại trách nhiệm, từ đó làm giảm hiệu quả của cơ chế đặc thù được thiết kế trong luật.

Tại khoản 3 Điều 15 và khoản 3 Điều 17 quy định thẩm quyền của Chủ tịch UBND thành phố trong việc quản lý, cấp giấy phép trong lĩnh vực văn hóa, du lịch, thừa nhận giấy phép trong lĩnh vực y tế nhưng chưa rõ trình tự, thủ tục thực hiện các nội dung này do cơ quan nào quy định... Do đó, Luật cần xác định rõ yêu cầu về trình tự, thủ tục đối với một số nội dung phân quyền quan trọng cần có yêu cầu kiểm soát chặt chẽ như: thẩm quyền ban hành văn bản, quyết định thí điểm cơ chế, chính sách có nội dung khác quy định của luật... hoặc giao chính quyền địa phương quy định nhưng phải bảo đảm yêu cầu kiểm soát, giám sát lẫn nhau, “tránh việc tự đá bóng, tự thổi còi”, làm ảnh hưởng đến tính công khai, minh bạch và trách nhiệm giải trình của các cơ quan trong quản lý nhà nước, Ủy ban Pháp luật và Tư pháp đề nghị.

Một trong những vấn đề còn băn khoăn, dự thảo Luật còn thiếu cơ chế giải trình, báo cáo của chính quyền thành phố Hà Nội về việc thi hành, tổ chức thi hành Luật Thủ đô. Do đó, để giảm thiểu rủi ro và xác định rõ trách nhiệm, dự thảo Luật cần phải xác định rõ cơ chế kiểm soát quyền lực chặt chẽ, hiệu quả. Cần bổ sung nguyên tắc việc thí điểm cơ chế, chính sách phải bảo đảm rõ mục đích, rõ đối tượng, có thời hạn cụ thể kèm theo cơ chế theo dõi, kiểm soát, đánh giá; bổ sung quy định về cơ chế tham vấn ý kiến, trao đổi thông tin giữa các cơ quan của thành phố với các hữu quan ở trung ương trong quá trình xây dựng dự thảo văn bản thí điểm cơ chế, chính sách. Cùng với đó, cần bổ sung cơ chế kiểm soát thông qua việc yêu cầu thành phố Hà Nội báo cáo UBTVQH, Chính phủ khi ban hành các nghị quyết thí điểm cơ chế, chính sách và định kỳ báo cáo về tình hình, kết quả thực hiện. Trách nhiệm giải trình không chỉ đối với cơ quan nhà nước cấp trên mà còn bao hàm trách nhiệm công khai, minh bạch, giải trình với nhân dân trước và trong quá trình thực hiện các cơ chế, chính sách.

Chỉ khi kiểm tra, giám sát và giải trình bảo đảm chặt chẽ, mới tránh được rủi ro về thể chế. Khi đó, việc phân quyền mạnh mẽ mới thực sự phát huy hiệu quả trên thực tế.

Song Hà