Dữ liệu tin cậy sẽ đưa văn hóa thực sự trở thành sức mạnh mềm của Thủ đô

- Thưa ông, vì sao việc xây dựng bộ chỉ tiêu thống kê công nghiệp văn hóa lại được coi là cần thiết đối với Hà Nội hiện nay?

- Việc xây dựng bộ chỉ tiêu thống kê công nghiệp văn hóa sẽ giúp đo lường một cách khoa học mức độ phát triển của lĩnh vực này - vốn đang được xác định là một ngành kinh tế mới. Quan trọng hơn, đây là công cụ để chuyển hóa các nguồn lực văn hóa thành động lực phát triển, từ đó hỗ trợ thành phố hoạch định chính sách, phân bổ nguồn lực và đánh giá hiệu quả các chương trình phát triển.

Hà Nội có lợi thế rất đặc biệt. Đây là trung tâm văn hóa lớn nhất cả nước với hệ thống di sản phong phú, nhiều làng nghề truyền thống và nguồn nhân lực sáng tạo dồi dào. Việc gia nhập Mạng lưới Thành phố sáng tạo của UNESCO năm 2019 là một dấu mốc quan trọng, khẳng định vị thế của Hà Nội trên bản đồ sáng tạo toàn cầu. Bên cạnh đó, các chính sách như Nghị quyết 15-NQ/TW hay Luật Thủ đô 2024 đã tạo hành lang pháp lý thuận lợi để phát triển công nghiệp văn hóa trở thành ngành kinh tế mũi nhọn.

Ông Nguyễn Đức Chiện – Phó Viện trưởng Viện Xã hội học – Tâm lý học (Viện Hàn lâm Khoa học xã hội Việt Nam). Ảnh: NVCC

Tuy nhiên, khó khăn lớn nhất của Hà Nội, theo tôi thấy hiện nay là thiếu hệ thống dữ liệu thống kê chuyên biệt và đồng bộ. Các số liệu hiện nay còn phân tán ở nhiều ngành, chưa có sự liên thông. Nhiều chỉ tiêu quan trọng như đóng góp kinh tế, việc làm hay mức độ tham gia văn hóa của người dân chưa được thu thập đầy đủ. Điều này khiến việc đánh giá thực trạng, dự báo xu hướng và xây dựng chính sách gặp nhiều hạn chế. Vì vậy, việc xây dựng bộ chỉ tiêu thống kê là yêu cầu cấp thiết.

Trong bối cảnh Hà Nội đang hướng tới mục tiêu trở thành trung tâm sáng tạo của khu vực, việc có một hệ thống dữ liệu tin cậy sẽ giúp nâng cao năng lực quản trị, đồng thời đưa văn hóa thực sự trở thành nguồn lực nội sinh và sức mạnh mềm của Thủ đô.

- Hà Nội là một đô thị đặc biệt với hệ thống di sản phong phú, vậy theo ông, khi xây dựng bộ chỉ tiêu này, cần bám sát nguyên tắc nào để làm nổi bật được những đặc trưng của Thủ đô Hà Nội?

Việc xây dựng bộ chỉ tiêu thống kê ngành công nghiệp văn hóa Hà Nội cần bảo đảm tuân thủ các nguyên tắc khoa học của thống kê hiện đại, đồng thời phản ánh được những đặc trưng riêng của Thủ đô trong bối cảnh phát triển kinh tế sáng tạo và hội nhập quốc tế. Các nguyên tắc này không chỉ là cơ sở phương pháp luận cho việc lựa chọn chỉ tiêu mà còn bảo đảm khả năng ứng dụng trong quản lý, hoạch định chính sách và đánh giá hiệu quả phát triển công nghiệp văn hóa bảo đảm các nguyên tắc cốt lõi.

Thứ nhất là tính khoa học, tức là các chỉ tiêu phải có cơ sở lý luận rõ ràng và phương pháp đo lường cụ thể.

Thứ hai là tính hệ thống - phản ánh đầy đủ các yếu tố từ đầu vào, quá trình đến đầu ra và tác động.

Ngoài ra còn có tính khả thi, đảm bảo phù hợp với điều kiện thu thập dữ liệu; tính so sánh quốc tế để hội nhập; tính linh hoạt để thích ứng với công nghệ mới. Đặc biệt là phải phản ánh được đặc thù văn hóa của Hà Nội.

Khác với nhiều địa phương khác, Hà Nội là trung tâm văn hóa lớn nhất cả nước, sở hữu hệ thống di sản văn hóa đồ sộ, mật độ di tích cao và là nơi hội tụ các giá trị văn hóa dân tộc. Vì vậy, bộ chỉ tiêu cần phản ánh được các đặc trưng riêng của Thủ đô như bảo tồn di sản, phát huy giá trị làng nghề truyền thống, xây dựng bản sắc văn hóa Hà Nội và khai thác các nguồn lực văn hóa phục vụ phát triển bền vững.

Trên cơ sở khái niệm, kinh nghiệm quốc tế và thực tiễn phát triển của Hà Nội, bộ chỉ tiêu thống kê ngành công nghiệp văn hóa cần được thiết kế theo hướng tích hợp giữa các chỉ tiêu kinh tế, xã hội, văn hóa và sáng tạo. Bên cạnh các nhóm chỉ tiêu phổ biến được áp dụng tại nhiều quốc gia, Hà Nội cần bổ sung những nhóm chỉ tiêu mang tính đặc thù của một Thủ đô nghìn năm văn hiến và Thành phố sáng tạo của UNESCO.

Tôi lấy ví dụ, ở nhóm di sản và bản sắc văn hóa Thủ đô. Đây là nhóm chỉ tiêu mang tính đặc thù của Hà Nội, đó là năng lực bảo tồn và phát huy các giá trị văn hóa đặc sắc của Thủ đô. Các chỉ tiêu cần tập trung gồm: Số lượng di tích được bảo tồn; tỷ lệ di tích được tu bổ hằng năm; tỷ lệ số hóa di sản văn hóa; mức đầu tư cho bảo tồn di sản; số lượng làng nghề được bảo tồn và phát triển; số lượng di sản văn hóa phi vật thể được kiểm kê và bảo vệ...

Hay nhóm chỉ tiêu liên quan đến Thành phố sáng tạo, gắn trực tiếp với vai trò của Hà Nội trong Mạng lưới các Thành phố sáng tạo UNESCO. Nhóm này giúp đánh giá mức độ hiện thực hóa mục tiêu xây dựng Hà Nội trở thành trung tâm sáng tạo của khu vực và quốc tế nên cần làm nổi bật số lượng không gian sáng tạo; số lượng sự kiện sáng tạo tổ chức hằng năm; chỉ số đổi mới sáng tạo văn hóa; mức độ tham gia các hoạt động của Mạng lưới Thành phố sáng tạo UNESCO; tỷ lệ đóng góp của kinh tế sáng tạo trong GRDP; mức độ tham gia của cộng đồng vào các hoạt động sáng tạo….

Quan trọng nữa là khả năng phục vụ quản trị đô thị sáng tạo và tích hợp với hệ thống dữ liệu số.

- Vậy ông có đề xuất giải pháp nào để Bộ chỉ tiêu thống kê công nghiệp văn hóa ở Hà Nội thực sự phát huy hiệu quả trong thực tiễn?

Tôi cho rằng, việc xây dựng bộ chỉ tiêu thống kê công nghiệp văn hóa Hà Nội không chỉ là nhiệm vụ chuyên môn của ngành thống kê hay ngành văn hóa mà còn là một yêu cầu chiến lược nhằm phục vụ công tác quản trị phát triển Thủ đô trong bối cảnh kinh tế sáng tạo, chuyển đổi số và hội nhập quốc tế ngày càng sâu rộng. Để bộ chỉ tiêu thực sự phát huy hiệu quả trong thực tiễn, cần triển khai đồng bộ một số giải pháp sau:

Trước hết, cần hoàn thiện hệ thống phân ngành công nghiệp văn hóa theo chuẩn quốc tế nhưng phù hợp thực tiễn Việt Nam.

Thứ hai là xây dựng cơ sở dữ liệu tập trung, liên thông giữa các ngành.

Bên cạnh đó, nên nghiên cứu thành lập Trung tâm Dữ liệu công nghiệp văn hóa để làm đầu mối quản lý và phân tích thông tin. Cuối cùng, cần đẩy mạnh ứng dụng công nghệ số, dữ liệu lớn và trí tuệ nhân tạo trong thống kê, bởi thực tế, nhiều hoạt động văn hóa hiện nay diễn ra trên môi trường số.

- Xin trân trọng cám ơn ông!

Nguyễn Thủy