Các Trung tâm trọng tài Việt Nam đang phát triển, nhưng còn nhiều 'điểm nghẽn'

Việt Nam có gần 100 Trung tâm Trọng tài thương mại

Ngày 25/6, Trung tâm Trọng tài Thương mại quốc tế (TGAC) phối hợp với Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM tổ chức hội thảo khoa học quốc gia với chủ đề ‘Giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng trọng tài trong bối cảnh mới”.

TS. Nguyễn Trần Phúc, Phó Hiệu trưởng thường trực Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM phát biểu khai mạc.

Dự hội thảo, về phía TGAC có Phó Chủ tịch thường trực Lê Đông Triều; PGS.TS. Viên Thế Giang, Chủ tịch Hội đồng Khoa học và đào tạo TGAC; các ông, bà Phó Chủ tịch TGAC: Trần Thanh Hơn, Trần Quốc Nhân, Mai Trọng Nghĩa, Nguyễn Nữ Việt, Nguyễn Đức Thư, Đào Đức Hạnh, Huỳnh Trọng Nhân…

Phía Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM có PGS.TS. Đoàn Thanh Hà, Bí thư Đảng ủy nhà trường; PGS.TS. Hạ Thị Thiều Dao, Phó Hiệu trưởng; TS. Nguyễn Trần Phúc, Phó Hiệu trưởng; TS. Nguyễn Thế Bính, Viện trưởng Viện Nghiên cứu Khoa học và công nghệ ngân hàng; PGS.TS. Phan Diên Vỹ, Trưởng khoa sau đại học và các Phó trưởng khoa: PGS.TS. Bùi Đan Thanh, TS. Phùng Văn Ứng.

Phó Chủ tịch thường trực TGAC Lê Đông Triều trao choQuỹ nghiên cứu khoa học của Khoa Luật Kinh tế,Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM số tiền 20 triệu đồng.

Phát biểu khai mạc, TS. Nguyễn Trần Phúc, Phó Hiệu trưởng thường trực Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM chia sẻ, Luật Trọng tài thương mại (TTTM) số 54/2010/QH12, được Quốc hội khóa XII thông qua ngày 17/6/2010, có hiệu lực từ ngày 1/1/2011. Kể từ khi luật có hiệu lực thi hành đến nay, cả nước có gần 100 Trung tâm TTTM được thành lập, gần 1.000 TTV, trong đó có một số TTV là người nước ngoài. Quy định mở rộng đối tượng cho người nước ngoài được làm TTV của các Trung tâm Trọng tài Việt Nam là một trong những bước đột phá của Luật TTTM năm 2010, không chỉ bảo đảm quyền tự do chọn cơ quan tài phán của các bên tranh chấp mà còn tăng tính cạnh tranh cho hoạt động trọng tài, giúp các TTV Việt Nam nâng cao trình độ trong quá trình hội nhập và thúc đẩy sự phát triển của Trọng tài Việt Nam.

Trong 15 năm qua, số lượng TTTT và TTV ở nước ta phát triển mạnh mẽ, phần nào đáp ứng các yêu cầu của quá trình hội nhập kinh tế quốc tế sâu rộng trong giai đoạn hiện nay. Nhiều TTV có trình độ chuyên môn, kinh nghiệm trong các lĩnh vực hội nhập quốc tế như: bảo hiểm, thương mại quốc tế, đầu tư nước ngoài… và có khả năng sử dụng thành thạo ngoại ngữ khi tham gia các vụ việc tranh chấp quốc tế.

Với các ưu điểm nổi bật đã được khẳng định như: tiết kiệm chi phí, thời gian; tính bảo mật cao; có giá trị thi hành ngay…, các thỏa thuận trọng tài đã dần được các bên tin tưởng lựa chọn áp dụng ngay khi giao kết hợp đồng. Điều này được minh chứng bởi số lượng vụ tranh chấp được các bên thỏa thuận lựa chọn giải quyết thông qua trọng tài liên tục thay đổi và có xu hướng ngày một tăng, không chỉ tranh chấp phát sinh từ các giao dịch mua bán hàng hóa mà còn mở rộng sang các lĩnh vực: xây dựng, kinh doanh bất động sản, bảo hiểm, tài chính ngân hàng hay cho thuê tài sản. Nội dung, giá trị tranh chấp đa dạng và ngày càng lớn. Về chủ thể tham gia tranh chấp, đa phần khách hàng của các TTTT tại Việt Nam đều là các doanh nghiệp trong nước, chỉ có một số TTTT hoạt động lâu năm, có nhiều kinh nghiệm và uy tín quốc tế mới thu hút được khách hàng nước ngoài…

Kinh tế tư nhân là động lực quan trọng của nền kinh tế quốc gia

“Trong bối cảnh phát triển hiện nay, nhiều vấn đề phát sinh từ thực tiễn giải quyết tranh chấp bằng TTTM, đặc biệt trong bối cảnh chuyển đổi trong vận hành nền kinh số như quản trị, điều hành Trung tâm TTTM; quản trị rủi ro trong tố tụng trọng tài, phiên họp trọng tài trực tuyến, chứng cứ điện tử, giải quyết tranh chấp kinh doanh xuyên biên giới…, đòi hỏi các Trung tâm TTTM cần tiếp tục nâng cao chất lượng, hiệu quả giải quyết tranh chấp kinh doanh thương mại bằng TTTM”, TS. Nguyễn Trần Phúc, Phó Hiệu trưởng thường trực Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM nói.

Đông đảo sinh viên Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM dự buổi hội thảo.

Tại hội thảo, đại biểu đã nghe một số tham luận, trong số đó có tham luận “Thiết chế TTTM trong bảo đảm an toàn giao dịch và thúc đẩy phát triển kinh tế tư nhân ở Việt Nam trong giai đoạn hiện nay”, do ThS. Luật sư Đào Văn Hưng, Viện trưởng Viện Khoa học Pháp lý và phát triển doanh nghiệp (ILC) trình bày.

Phó Chủ tịch TGAC Trần Thanh Hơn trao quà cho các cá nhân.

ThS. Luật sư Đào Văn Hưng cho rằng, gần đây Đảng và Nhà nước ban hành nhiều chính sách quan trọng về phát triển kinh tế tư nhân (KTTN), trong đó nhấn mạnh yêu cầu hoàn thiện thể chế để doanh nghiệp phát triển trong môi trường giao dịch an toàn, minh bạch và dự đoán được. Cụ thể, Nghị quyết số 68-NQ/TW ngày 4/5/2025 của Bộ Chính trị xác định KTTN là một động lực quan trọng nhất của nền kinh tế quốc gia, đặt mục tiêu đến năm 2030 có khoảng 2 triệu doanh nghiệp hoạt động, trong đó khu vực tư nhân đóng góp khoảng 55-58% GDP và đến năm 2045 có ít nhất 3 triệu doanh nghiệp.

Ths. Luật sư Đào Văn Hưng, Viện trưởng Viện ILC trình bày tham luận.

Và, Nghị quyết 198/2025/QH15 của Quốc hội về tiếp tục thể chế hóa các chính sách đặc biệt phát triển KTTN; Nghị quyết 66-NQ/TW ngày 30/4/2025 của Bộ Chính trị về đổi mới công tác xây dựng và thi hành pháp luật đáp ứng yêu cầu phát triển đất nước trong kỷ nguyên mới đặt ra yêu cầu đổi mới tư duy xây dựng, thi hành pháp luật theo hướng kiến tạo phát triển. Do đó, có bốn vấn đề được đưa ra gồm: vị trí của trọng tài trong hạ tầng pháp lý thị trường; vai trò của trọng tài đối với an toàn giao dịch và KTTN; các “điểm nghẽn” trong vận hành, tiếp cận trọng tài; và định hướng hoàn thiện pháp luật, tổ chức vận hành, cơ chế hỗ trợ để trọng tài trở thành công cụ bảo vệ khu vực KTTN trong quá trình phát triển và hội nhập. Vì vậy, TTTM cần được nhìn nhận không chỉ là phương thức tố tụng, mà còn là thiết chế bảo đảm sự vận hành an toàn của thị trường.

Ths. Đào Văn Hưng cho rằng, hiện nay ở Việt Nam, khu vực KTTN phát triển mạnh về số lượng, phạm vi ngành nghề; đến cuối năm 2025, Việt Nam có trên 1 triệu doanh nghiệp đang hoạt động, khoảng 6,1 triệu hộ kinh doanh; khu vực tư nhân tạo việc làm cho khoảng 26 triệu lao động, tương đương 50,2% lực lượng lao động. Năm 2025 có khoảng 297.500 chủ thể kinh doanh thành lập mới, tăng 27,4% so với năm trước.

Nhu cầu giải quyết tranh chấp bằng trọng tài ngày càng tăng

Tuy nhiên, quy mô lớn hơn cũng đồng nghĩa với rủi ro pháp lý lớn hơn, doanh nghiệp tư nhân phải đối mặt với các khó khăn: tìm kiếm khách hàng, tiếp cận vốn, tài sản bảo đảm…., những dữ liệu này gợi mở rằng hỗ trợ kinh tế tư nhân không thể chỉ là hỗ trợ về thuế, tín dụng, mặt bằng hoặc thủ tục hành chính mà còn hỗ trợ về năng lực pháp lý và cơ chế bảo vệ giao dịch. Doanh nghiệp tư nhân chỉ có thể đầu tư dài hạn khi tin rằng hợp đồng được tôn trọng, quyền tài sản được bảo vệ, tranh chấp được giải quyết kịp thời và phán quyết có thể thi hành.

Đại biểu dự hội thảo chụp ảnh lưu niệm.

“Thực tiễn cho thấy nhu cầu giải quyết tranh chấp bằng trọng tài đang tăng lên. Theo thống kê của VIAC, năm 2024 VIAC xử lý 475 vụ tranh chấp, tăng 12,03% so với năm 2023 và là số lượng cao nhất trong lịch sử hoạt động của trung tâm này đến thời điểm báo cáo. Nhóm tranh chấp mua bán hàng hóa chiếm khoảng 25%, xây dựng khoảng 22% và kinh doanh bất động sản khoảng 14%. Cũng theo VIAC, trong số các vụ việc năm 2024, tranh chấp thuần túy trong nước chiếm khoảng 52%, tranh chấp có ít nhất một doanh nghiệp FDI chiếm 27%, tranh chấp có yếu tố nước ngoài chiếm 21%; tính lũy kế giai đoạn 1993-2024, VIAC đã xử lý 3.391 vụ tranh chấp”, ông Đào Văn Hưng chia sẻ.

Ông Đào Văn Hưng cũng cho rằng, việc doanh nghiệp Việt Nam tham gia chuỗi cung ứng, sử dụng đúng điều khoản trọng tài như một năng lực thương mại. Doanh nghiệp cần biết khi nào nên chọn trọng tài trong nước, trọng tài nước ngoài, biện pháp khẩn cấp tạm thời và địa điểm thi hành phán quyết. Vì vậy, phát triển trọng tài không chỉ phục vụ xử lý tranh chấp mà còn nâng cao năng lực hội nhập của khu vực tư nhân.

Tuy nhiên, trong quá trình vận hành và tiếp cận thiết chế TTTM của cộng đồng doanh nghiệp tư nhân Việt Nam vẫn còn những “điểm nghẽn”. Đó là, nhận thức pháp lý và văn hóa xử lý tranh chấp “sau sự việc” của doanh nghiệp; thực tiễn cho thấy nhiều doanh nghiệp chỉ tìm đến luật sư khi tranh chấp đã phát sinh, chứng cứ thất lạc, hợp đồng đã qua nhiều phụ lục, trong khi điều khoản tranh chấp mơ hồ hoặc không thể thực hiện. Cách tiếp cận “xử lý sau” làm tăng chi phí, giảm khả năng chứng minh và có thể làm mất quyền lựa chọn cơ chế phù hợp. Tiếp đến, chất lượng điều khoản trọng tài chưa bảo đảm, đây là điểm nghẽn kỹ thuật nhưng có hệ quả lớn, không hiếm hợp đồng ghi “đưa ra trọng tài hoặc tòa án có thẩm quyền”, “trọng tài kinh tế Việt Nam”, “trọng tài tại Hà Nội”, hoặc “trung tâm trọng tài do các bên lựa chọn” mà không xác định rõ tổ chức, quy tắc tố tụng hoặc cách chỉ định trọng tài viên. Điều này rất bất lợi cho doanh nghiệp nhỏ và vừa, vì một tranh chấp công nợ có thể trở thành tranh chấp thẩm quyền kéo dài chỉ vì điều khoản trọng tài sai tên trung tâm hoặc đặt cạnh điều khoản chọn tòa án.

Để hoàn thiện thiết chế TTTM nhằm hỗ trợ phát triển KTTN, Ths. Đào Văn Hưng đưa ra kiến nghị với nhiều nhóm giải pháp. Đơn cử, cần hoàn thiện nền tảng lập pháp như sửa đổi toàn diện Luật TTTM năm 2010 và Luật sửa đổi, bổ sung Luật TTTM năm 2025, và phải phù hợp với chuyển đổi số. Cần định hình chuẩn mực tư pháp, thiết lập ranh giới kiểm soát công - tư theo nguyên tắc hỗ trợ, không can thiệp nội dung tranh chấp.

Tại hội thảo, phía TGAC đã tặng Quỹ Nghiên cứu khoa học của Khoa Luật Kinh tế, Trường Đại học Ngân hàng TP.HCM số tiền 20 triệu đồng, và tặng nhiều Kỷ niệm chương cho nhiều tổ chức, cá nhân đã có quá trình đóng góp cho sự phát triển của các Trung tâm TTTM.

Tân Tiến – Thủy Tiên – Anh Trọng