Điều chỉnh giờ cao điểm sử dụng điện: Hộ gia đình hầu như không bị ảnh hưởng

Việc Bộ Công Thương ban hành Quyết định số 963/QĐ-BCT năm 2026 điều chỉnh khung giờ cao điểm sử dụng điện đang nhận được sự quan tâm của nhiều người dân và doanh nghiệp. Tuy nhiên, theo Công ty TNHH MTV Vận hành Hệ thống điện và Thị trường điện Quốc gia (NSMO), việc điều chỉnh này không làm thay đổi mức giá điện hiện hành, không làm tăng số giờ cao điểm và hầu như không ảnh hưởng đến các hộ gia đình sử dụng điện sinh hoạt.

Nguyên nhân là việc điều chỉnh khung giờ cao điểm - thấp điểm chỉ áp dụng đối với các khách hàng đang sử dụng điện theo biểu giá theo thời gian sử dụng điện (TOU), chủ yếu là nhóm khách hàng sản xuất, kinh doanh. Đối với phần lớn hộ gia đình sử dụng điện sinh hoạt theo biểu giá bán lẻ điện thông thường, việc điều chỉnh không làm thay đổi cách tính tiền điện và không ảnh hưởng trực tiếp đến chi phí sử dụng điện.
*Điều chỉnh để phù hợp với thực tế vận hành mới
Biểu giá bán lẻ điện theo thời gian sử dụng (TOU) là công cụ quản lý nhu cầu điện năng được áp dụng rộng rãi trên thế giới nhằm điều tiết phụ tải, nâng cao hiệu quả vận hành hệ thống điện và tối ưu hóa chi phí sử dụng điện của khách hàng. Thông qua cơ chế giá điện khác nhau theo từng khoảng thời gian trong ngày, khách hàng được khuyến khích điều chỉnh hành vi tiêu dùng điện theo hướng phù hợp hơn với điều kiện vận hành của hệ thống điện.
Tại Việt Nam, biểu giá điện theo giờ cao điểm, bình thường và thấp điểm đã góp phần điều chỉnh hành vi sử dụng điện của các khách hàng sản xuất lớn. Khung giờ cao điểm hiện hành được quy định tại Thông tư số 16/2014/TT-BCT của Bộ Công thương: Quy định về thực hiện giá bán điện với hai khoảng thời gian từ 9 giờ 30 đến 11 giờ 30 và từ 17 giờ đến 20 giờ.

Bảo trì, bảo dưỡng hệ thống điện ở trạm phân phối điện trung thế, xã Trung Lộc, tỉnh Nghệ An. Ảnh: Vũ Sinh – TTXVN

Tuy nhiên, cơ chế này được xây dựng dựa trên đặc điểm phụ tải và cơ cấu nguồn điện của hơn một thập kỷ trước. Từ năm 2018 đến cuối năm 2025, hệ thống điện Việt Nam đã có những thay đổi rất lớn cả về phía nguồn điện và phụ tải, khiến các khung giờ từng được xác định là cao điểm không còn hoàn toàn phản ánh đúng thời điểm hệ thống chịu áp lực lớn nhất.

Về nguồn điện, công suất đặt năng lượng tái tạo tăng từ khoảng 583 MW năm 2018 lên gần 23.833 MW vào cuối năm 2025, tương đương mức tăng hơn 40 lần; trong đó, điện mặt trời đã trở thành nguồn cung quan trọng trong các giờ ban ngày và làm thay đổi đáng kể mô hình huy động nguồn điện của hệ thống. Về phía phụ tải, tỷ trọng điện năng tiêu thụ của khu vực công nghiệp tăng từ khoảng 30% lên trên 50% tổng điện thương phẩm, trong khi tỷ trọng điện sinh hoạt giảm từ khoảng 50% xuống còn khoảng 33%. Sự thay đổi này đã làm biến đổi hình dạng đường cong phụ tải của hệ thống điện quốc gia. Trong nhiều ngày nắng nóng, phụ tải cực đại hiện nay thường xuất hiện vào cuối buổi chiều và đầu buổi tối, khi nguồn điện mặt trời suy giảm nhanh trong khi nhu cầu sử dụng điện của người dân tăng mạnh. Đây cũng là thời điểm hệ thống phải huy động các nguồn điện linh hoạt có chi phí cao hơn như tua-bin khí chu trình hỗn hợp, LNG hoặc các tổ máy dầu dự phòng. Đối với mùa lạnh, do nhu cầu sử dụng điện tại các miền có xu hướng trùng nhau, phụ tải hệ thống thường tăng mạnh trong khoảng 18-19 giờ, tạo ra các đỉnh phụ tải nhọn trong thời gian ngắn. Theo NSMO, việc điều chỉnh khung giờ cao điểm là yêu cầu tất yếu nhằm bảo đảm tín hiệu giá điện phản ánh sát hơn thực tế vận hành của hệ thống điện hiện nay. Dưới góc độ vận hành, không phải mọi kWh điện đều có cùng chi phí cung cấp. Một kWh điện được sử dụng vào ban ngày khi có nguồn điện mặt trời hỗ trợ có chi phí khác với một kWh điện tiêu thụ vào buổi tối khi hệ thống phải huy động thêm các nguồn điện giá thành cao hơn để đáp ứng nhu cầu. Mục tiêu quan trọng nhất của biểu giá điện theo thời gian sử dụng là tạo động lực kinh tế để khách hàng dịch chuyển nhu cầu sử dụng điện khỏi các thời điểm hệ thống chịu áp lực cao. Khi khung giờ cao điểm được xác định phù hợp với diễn biến phụ tải thực tế, tín hiệu giá điện sẽ tác động trực tiếp tới quyết định sản xuất và tiêu dùng điện của khách hàng. Điều này góp phần làm giảm công suất cực đại của hệ thống hoặc chuyển công suất cực đại sang các thời điểm hệ thống có điều kiện thuận lợi hơn, từ đó nâng cao hiệu quả khai thác cơ sở hạ tầng điện. Đối với Việt Nam, nơi tỷ trọng điện mặt trời ngày càng lớn, ý nghĩa của việc điều chỉnh phụ tải càng trở nên rõ nét. Trong nhiều ngày nắng, hệ thống điện có thể huy động hàng chục nghìn MW điện mặt trời vào buổi trưa. Nếu nhu cầu phụ tải không tăng tương ứng, một phần nguồn năng lượng sạch này có thể không được khai thác tối ưu hoặc phải giảm phát. Trong khi đó, vào buổi tối, khi điện mặt trời không còn đóng góp cho hệ thống, ngành điện lại phải huy động các nguồn LNG, khí hoặc dầu với chi phí cao hơn nhiều lần. Việc dịch chuyển phụ tải từ buổi tối sang ban ngày thực chất là chuyển nhu cầu điện từ thời điểm sử dụng nguồn điện đắt hơn sang thời điểm sử dụng nguồn điện rẻ hơn và sạch hơn. Theo đánh giá của NSMO, khi tín hiệu giá điện phản ánh đúng điều kiện vận hành thực tế, khách hàng sẽ có thêm động lực để dịch chuyển phụ tải, tối ưu hóa lịch sản xuất, tăng cường sử dụng các giải pháp lưu trữ năng lượng và đầu tư công nghệ quản lý năng lượng hiện đại. Trong quá trình nghiên cứu điều chỉnh khung giờ sử dụng điện, NSMO đã thực hiện nhiều phân tích, đánh giá trên cơ sở dữ liệu vận hành thực tế. Theo NSMO, khối sinh hoạt có ảnh hưởng lớn đến biểu đồ phụ tải chung nhưng không thuộc đối tượng áp dụng biểu giá điện theo thời gian sử dụng và không bị tác động trực tiếp bởi khung giờ mới. Trong khi đó, nhóm khách hàng công nghiệp và sản xuất có tỷ trọng lớn, tác động mạnh tới hình dạng biểu đồ phụ tải hệ thống. Dữ liệu vận hành cho thấy phụ tải công nghiệp thường tăng mạnh từ 6-7 giờ sáng và đạt đỉnh vào khoảng 8-9 giờ, sau đó giảm dần khi bước vào khung giờ cao điểm buổi sáng. Sau giờ nghỉ trưa, phụ tải tăng trở lại từ khoảng 13 giờ và đạt đỉnh vào khoảng 14-15 giờ trước khi giảm dần khi bước sang khung giờ cao điểm buổi tối. Đối với các ngành sử dụng nhiều điện như sắt thép, chế biến thực phẩm và đồ uống, tác động của biểu giá điện theo thời gian sử dụng thể hiện khá rõ. Theo NSMO, phụ tải ngành sắt thép thường giảm khoảng 400-500 MW trong mỗi khung giờ cao điểm. Đối với ngành chế biến thực phẩm và đồ uống, mức giảm dao động từ 400-1.000 MW. Những số liệu này cho thấy cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng đã tạo ra tác động thực tế đối với hành vi sử dụng điện của doanh nghiệp. NSMO ước tính, nếu việc điều chỉnh khung giờ cao điểm giúp dịch chuyển khoảng 3-5% phụ tải buổi tối sang ban ngày, công suất đỉnh của hệ thống có thể giảm từ 450-750 MW.

EVNNPT sửa chữa, củng cố lưới điện trước mùa nắng nóng năm nay. Ảnh: EVNNPT

Trong trường hợp tỷ lệ dịch chuyển đạt khoảng 10%, mức giảm công suất đỉnh có thể lên tới khoảng 1.500 MW, tương đương công suất của một nhà máy điện quy mô lớn. Lợi ích này không chỉ giúp giảm nhu cầu huy động các nguồn điện có chi phí cao mà còn giảm áp lực đầu tư nguồn điện và lưới điện chỉ để đáp ứng các đỉnh phụ tải diễn ra trong thời gian ngắn. Theo đánh giá của NSMO, chỉ riêng phần chi phí mua điện tránh được nhờ giảm huy động các nguồn LNG hoặc dầu vào buổi tối và thay thế bằng nguồn điện mặt trời ban ngày cũng có thể mang lại giá trị từ hàng tỷ đến hàng nghìn tỷ đồng mỗi năm tùy thuộc mức độ dịch chuyển phụ tải. Tuy nhiên, lợi ích lớn hơn nằm ở việc giảm nguy cơ thiếu điện. Theo phương pháp đánh giá giá trị điện năng không được cung cấp (VoLL), tổn thất kinh tế do thiếu điện tại Việt Nam được nhiều chuyên gia ước tính trong khoảng từ 20.000-100.000 đồng cho mỗi kWh điện không được cung cấp. Tại Liên minh châu Âu, mức VoLL phổ biến dao động từ 4-69 EUR/kWh. Tại Hoa Kỳ, con số này vào khoảng 3-4 USD/kWh. Đối với các lĩnh vực có yêu cầu độ tin cậy đặc biệt cao như trung tâm dữ liệu, thiệt hại có thể lên tới 100-1.000 USD/kWh. Với các nhà máy sản xuất chip và bán dẫn, tổn thất còn có thể lớn hơn nhiều lần. Điều đó cho thấy bất kỳ giải pháp nào giúp giảm áp lực công suất đỉnh, giảm nguy cơ thiếu điện và nâng cao độ tin cậy cung cấp điện đều mang lại lợi ích kinh tế - xã hội rất lớn. *Doanh nghiệp có thể chủ động tối ưu chi phí điện Theo cơ quan quản lý, việc điều chỉnh khung giờ cao điểm không nhằm làm tăng chi phí sử dụng điện mà tạo điều kiện để khách hàng sử dụng điện hiệu quả hơn. Việc loại bỏ khung giờ cao điểm buổi sáng giúp nhiều doanh nghiệp thuận lợi hơn trong việc tổ chức sản xuất liên tục trong thời gian làm việc thông thường. Những đơn vị có khả năng linh hoạt trong vận hành hoàn toàn có thể tận dụng chênh lệch giá điện giữa các khung giờ để tối ưu chi phí điện năng. Thực tế, chương trình điều chỉnh phụ tải điện trong những năm qua đã cho thấy khả năng thích ứng ngày càng cao của cộng đồng doanh nghiệp. Hiện có hơn 17.000 khách hàng tham gia các chương trình điều chỉnh phụ tải tự nguyện, trong đó trên 13.000 khách hàng cam kết dịch chuyển phụ tải khỏi các giờ cao điểm khi hệ thống cần hỗ trợ. Theo NSMO, điều này cho thấy phía nhu cầu đang dần trở thành một nguồn lực quan trọng của hệ thống điện hiện đại, bên cạnh việc đầu tư phát triển nguồn điện và lưới điện. Trong bối cảnh chuyển dịch năng lượng diễn ra ngày càng mạnh mẽ, việc điều chỉnh khung giờ cao điểm không đơn thuần là thay đổi về biểu giá điện mà còn là giải pháp nhằm bảo đảm cơ chế giá điện theo thời gian sử dụng phản ánh đúng thực tế vận hành của hệ thống điện Việt Nam. Qua đó góp phần nâng cao hiệu quả khai thác năng lượng tái tạo, giảm áp lực công suất đỉnh, hạn chế huy động các nguồn điện chi phí cao, giảm nguy cơ thiếu điện và hướng tới vận hành hệ thống điện an toàn, kinh tế, bền vững hơn trong dài hạn.

Văn Giáp/BNEWS/TTXVN