Dự báo bão chính xác hơn nhờ AI nhưng vẫn nhiều thách thức

Sáng 18-3, Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Khí tượng Thủy văn (Bộ Nông nghiệp và Môi trường) và Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai tổ chức Hội thảo “Công nghệ mới trong dự báo và cảnh báo sớm thiên tai”.

Thiên tai ngày càng cực đoan: Đòi hỏi dự báo nhanh hơn, chính xác hơn

Tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho biết, những năm gần đây, tình hình thiên tai trên thế giới và tại Việt Nam diễn biến ngày càng phức tạp, cực đoan và khó lường.

Nhiều hiện tượng thời tiết cực đoan có quy mô nhỏ nhưng cường độ lớn, diễn biến nhanh, đòi hỏi hệ thống dự báo phải nhanh hơn, chính xác hơn và thông minh hơn.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành chia sẻ tại hội thảo.

Trong bối cảnh đó, sự phát triển mạnh mẽ của khoa học và công nghệ đang mở ra những cơ hội mới cho lĩnh vực dự báo và cảnh báo thiên tai.

“Việc ứng dụng các công nghệ này không chỉ giúp nâng cao độ chính xác của dự báo mà còn giúp rút ngắn thời gian xử lý dữ liệu, tăng cường khả năng phân tích rủi ro và xây dựng các kịch bản ứng phó hiệu quả hơn”, Thứ trưởng Lê Công Thành chia sẻ.

Nhận thức rõ vai trò quan trọng của khoa học công nghệ, Bộ Nông nghiệp và Môi trường đang triển khai nhiều định hướng quan trọng nhằm hiện đại hóa ngành khí tượng thủy văn và nâng cao năng lực cảnh báo sớm thiên tai.

Trọng tâm là đẩy mạnh chuyển đổi số trong lĩnh vực khí tượng thủy văn, xây dựng các cơ sở dữ liệu lớn về khí tượng, thủy văn, tài nguyên nước và thiên tai; phát triển hệ thống dự báo số hiện đại; tăng cường kết nối và chia sẻ dữ liệu giữa các cơ quan quản lý, các viện nghiên cứu, doanh nghiệp công nghệ và các tổ chức quốc tế.

TS. Cao Đức Phát, nguyên Bộ trưởng Bộ NN&PTNT, Chủ tịch Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai đánh giá, ngành khí tượng thủy văn đã có nhiều nỗ lực nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo sớm, góp phần giúp chính quyền cơ sở và người dân chủ động hơn trong phòng tránh.

Tuy nhiên, theo ông, vẫn cần những giải pháp hiệu quả hơn để đưa thông tin dự báo và cảnh báo “đến sát hơn và nhanh hơn tới các cộng đồng dân cư”. Đối với Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai, mục tiêu là huy động nguồn lực xã hội để hỗ trợ cộng đồng nâng cao năng lực phòng ngừa và ứng phó.

“Chúng tôi mong muốn góp phần thúc đẩy việc áp dụng các tiến bộ kỹ thuật, nhất là công nghệ số và AI trong dự báo, cảnh báo thiên tai ngày càng hiệu quả hơn”, ông nói.

AI giúp cải thiện độ chính xác dự báo bão

Thông tin tại hội thảo, TS. Nguyễn Xuân Hiển, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia (Cục Khí tượng Thủy văn), cho biết biến đổi khí hậu đang khiến thời tiết toàn cầu và tại Việt Nam ngày càng cực đoan.

Giai đoạn 2011-2020, nhiệt độ trung bình bề mặt toàn cầu tăng khoảng 1,09°C so với thời kỳ tiền công nghiệp, trong đó mức tăng trên đất liền cao hơn đại dương. Đáng chú ý, giai đoạn 2015-2025 là 11 năm nóng nhất trong 175 năm qua; riêng năm 2025 cao hơn 1,44°C so với thời kỳ 1850-1900 và là năm ấm thứ 3 trong chuỗi quan trắc.

TS. Nguyễn Xuân Hiển, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo khí tượng thủy văn quốc gia chia sẻ tại hội thảo.

Tại Việt Nam, hàng loạt hiện tượng thiên tai cực đoan đã được ghi nhận. Đợt hạn hán, xâm nhập mặn mùa khô 2019-2020 được đánh giá là nghiêm trọng nhất tại Đồng bằng sông Cửu Long. Lũ lịch sử miền Trung năm 2020 với hiện tượng “bão chồng bão, lũ chồng lũ” đã gây thiệt hại nặng nề trên diện rộng…

Theo TS Nguyễn Xuân Hiển, ngành khí tượng thủy văn đang đẩy mạnh ứng dụng nhiều công nghệ mới nhằm nâng cao năng lực dự báo. Các mô hình dự báo số trị vận hành trên siêu máy tính cho phép cung cấp dữ liệu chi tiết tới lưới 3x3 km; dự báo bão được thực hiện bằng tổ hợp nhiều mô hình toàn cầu và khu vực, kết hợp công nghệ đồng hóa dữ liệu.

Nổi bật là việc tích hợp AI vào dự báo bão và thời tiết nguy hiểm, giúp cải thiện độ chính xác dự báo cường độ bão từ 10 - 20% trong ngắn hạn, đồng thời cho phép nhận dạng tự động vị trí và cường độ bão từ dữ liệu vệ tinh với độ chính xác trên 90%.

Các hệ thống cảnh báo dông, lốc, mưa lớn cực ngắn cũng đang được phát triển dựa trên dữ liệu đa nguồn như radar, vệ tinh, định vị sét và trạm đo tự động, cho phép đưa ra cảnh báo sớm từ 30 phút đến vài giờ.

Bên cạnh đó, các nền tảng giám sát và cảnh báo lũ quét, sạt lở đất theo thời gian thực, chi tiết đến cấp xã, đang dần được triển khai. Các mô hình thủy văn – thủy lực hiện đại cũng hỗ trợ dự báo lũ và xâm nhập mặn trên từng lưu vực sông.

Dù đạt nhiều tiến bộ, công tác dự báo vẫn đối mặt với không ít thách thức. Theo TS. Nguyễn Xuân Hiển, độ chính xác dự báo mưa lớn hiện còn thấp, đặc biệt với các ngưỡng nguy hiểm. Sai số dự báo quỹ đạo và cường độ bão vẫn ở mức đáng kể và chưa cải thiện rõ rệt trong nhiều năm.

Hệ thống quan trắc còn thiếu đồng bộ, dữ liệu chưa liên thông và còn thiếu các bộ dữ liệu nền quan trọng như địa chất, địa hình theo thời gian thực. Điều này khiến việc cảnh báo chi tiết lũ quét, sạt lở đất đến từng khu vực cụ thể vẫn rất khó khăn.

Ngoài ra, hạn chế về nguồn nhân lực chất lượng cao, cơ chế tài chính và chính sách khuyến khích nghiên cứu, thử nghiệm công nghệ mới cũng là những điểm nghẽn trong quá trình hiện đại hóa ngành.

Ông Hiển cho biết, trong thời gian tới, ngành khí tượng thủy văn định hướng tập trung vào bốn trụ cột chính: làm chủ công nghệ lõi (đặc biệt là AI và mô hình dự báo tổ hợp), phát triển hệ thống quan trắc thông minh thời gian thực, tăng cường năng lực xử lý dữ liệu lớn và nâng cao hiệu quả truyền tải thông tin cảnh báo đến người dân.

AN HIỀN