Thiên tai ngày càng khó lường, công tác dự báo còn nhiều thách thức

Thiên tai ngày càng gia tăng về số lượng và cường độ

Ngày 18/3, Bộ Nông nghiệp và Môi trường tổ chức hội thảo "Công nghệ mới trong dự báo và cảnh báo sớm thiên tai". Hội thảo do Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Khí tượng Thủy văn và Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai tổ chức trong khuôn khổ các hoạt động hưởng ứng Ngày Nước Thế giới (22/3) và Ngày Khí tượng Thế giới (23/3).

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành phát biểu khai mạc tại hội thảo.

Phát biểu khai mạc, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành nhấn mạnh, thiên tai trên thế giới cũng như tại Việt Nam đang có xu hướng gia tăng cả về tần suất, cường độ và mức độ cực đoan dưới tác động ngày càng rõ nét của biến đổi khí hậu. Các hiện tượng thời tiết nguy hiểm như bão mạnh, mưa lớn cục bộ, lũ quét, sạt lở đất, hạn hán và xâm nhập mặn xảy ra ngày càng thường xuyên, gây thiệt hại nghiêm trọng đối với đời sống người dân và sự phát triển kinh tế - xã hội.

Trong giai đoạn 2021 - 2025, mỗi năm Việt Nam trung bình chịu ảnh hưởng của từ 10 đến 12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông, cùng hàng trăm đợt mưa lớn, lũ lụt và các hiện tượng thời tiết cực đoan khác. Chỉ trong 5 năm gần đây, thiên tai đã làm hơn 1.500 người chết và mất tích, gây thiệt hại kinh tế lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng.

"Không chỉ gia tăng về số lượng, nhiều loại hình thiên tai còn có xu hướng xảy ra trên phạm vi hẹp nhưng với cường độ lớn và diễn biến nhanh, đặc biệt là lũ quét, sạt lở đất tại khu vực miền núi; mưa cực đoan trong thời gian ngắn tại các đô thị; hạn hán và xâm nhập mặn nghiêm trọng tại Đồng bằng sông Cửu Long. Thực trạng này khiến công tác dự báo gặp nhiều khó khăn, đồng thời làm giảm thời gian chuẩn bị ứng phó của chính quyền và người dân. Thực tế cho thấy thiệt hại có thể được giảm đáng kể nếu thông tin cảnh báo được cung cấp sớm, chính xác và đến đúng đối tượng", ông Lê Công Thành nhận định.

Toàn cảnh hội thảo.

Trong những năm qua, hệ thống khí tượng thủy văn và phòng, chống thiên tai của Việt Nam đã từng bước được nâng cấp và hiện đại hóa; năng lực dự báo được cải thiện, thời hạn dự báo được kéo dài và độ tin cậy được nâng cao. Tuy nhiên, các phương pháp truyền thống vẫn bộc lộ hạn chế trước những hiện tượng thời tiết cực đoan quy mô nhỏ nhưng cường độ lớn và biến đổi nhanh. Điều này đặt ra yêu cầu tiếp tục đổi mới theo hướng nhanh hơn, chính xác hơn và thông minh hơn, đồng thời tận dụng các thành tựu mới của khoa học và công nghệ.

Sự phát triển mạnh mẽ của trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, công nghệ viễn thám, mô hình dự báo số độ phân giải cao, mạng lưới cảm biến thông minh và hệ thống quan trắc tự động đang mở ra khả năng thay đổi căn bản phương thức dự báo và cảnh báo thiên tai. Các công nghệ này cho phép xử lý khối lượng dữ liệu lớn trong thời gian ngắn, nâng cao độ chính xác của dự báo, tăng cường khả năng phân tích rủi ro và xây dựng các kịch bản ứng phó phù hợp với từng khu vực, từng loại hình thiên tai.

Những thách thức đặt ra trong công tác dự báo

Tại hội thảo, ông Nguyễn Xuân Hiển, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia trao đổi về Ứng phó thiên tai cực đoan trong kỷ nguyên biến đổi khí hậu: Những bài toán công nghệ trọng tâm của ngành khí tượng thủy văn

Tại Việt Nam, thiên tai cực đoan cũng diễn biến ngày càng bất thường. Năm 2025 tiếp tục ghi nhận nhiều kỷ lục mới: có tới 27 cơn bão và 6 áp thấp nhiệt đới hoạt động trên khu vực Tây Bắc Thái Bình Dương; riêng Biển Đông có 15 cơn bão và 6 áp thấp nhiệt đới – mức cao kỷ lục. Lượng mưa ngày lớn nhất tại trạm Bạch Mã (Huế) đạt 1.740 mm. Lần đầu tiên trong một năm, lũ đặc biệt lớn hoặc lũ lịch sử xuất hiện trên hầu hết các sông tại Việt Nam (21 sông) .

Ông Nguyễn Xuân Hiển, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia tại hội thảo.

Ông Nguyễn Xuân Hiển cho biết, trước thực tế thiên tai ngày càng cực đoan, ngành khí tượng thủy văn đang tập trung phát triển các công nghệ dự báo hiện đại. Hệ thống mô hình dự báo số trị được vận hành trên siêu máy tính cho phép cung cấp dữ liệu chi tiết với độ phân giải cao tới 3km x 3km trên toàn lãnh thổ Việt Nam .

Công nghệ dự báo hiện nay kết hợp giữa dự báo tất định độ phân giải cao (3–9 km) với dự báo tổ hợp toàn cầu (25 km) và khu vực (9 km). Đối với dự báo mưa định lượng hạn từ 1–10 ngày, các mô hình tiên tiến như GSM (Nhật Bản), GFS (Hoa Kỳ), ECMWF (Châu Âu) và WRF-ARW được sử dụng đồng thời với công nghệ đồng hóa số liệu để nâng cao độ tin cậy .

Đáng chú ý, trí tuệ nhân tạo (AI) đang được ứng dụng mạnh mẽ. Các mô hình học máy tổ hợp giúp cải thiện dự báo cường độ bão từ 10–20% trong hạn 1–2 ngày, đặc biệt hiệu quả với các cơn bão mạnh và rất mạnh ở hạn 3 ngày .

AI cũng được triển khai trong giám sát bão, với khả năng nhận dạng vị trí và cường độ tự động mỗi 10 phút từ dữ liệu vệ tinh, đạt tỷ lệ nhận dạng trên 90% và sai số vị trí trung bình khoảng 27 km .

Trong dự báo dông, lốc, hệ thống tích hợp dữ liệu từ vệ tinh, radar, định vị sét và trạm mưa tự động có thể cảnh báo trước từ 30 phút đến 3 giờ với độ chính xác 70–90%. Công nghệ này còn cho phép cảnh báo mưa dông, lũ quét, sạt lở đất chi tiết đến cấp xã trước từ 1–6 giờ .

Song song đó, hệ thống cảnh báo lũ quét, sạt lở đất thời gian thực đã được phát triển, cho phép giám sát mưa và độ ẩm đất, cập nhật theo giờ và kết nối với hệ thống thông tin địa phương .

Trong lĩnh vực thủy văn, các mô hình dự báo mưa – dòng chảy – mực nước được triển khai cho từng lưu vực sông, cho phép dự báo lũ trên các sông Bắc Bộ và Trung Bộ từ 12–48 giờ, Nam Bộ đến 5 ngày; cảnh báo lũ sớm có thể đạt 2–4 ngày ở phía Bắc và đến 10 ngày ở phía Nam .

"Dù đạt được nhiều tiến bộ, công tác dự báo, cảnh báo vẫn đối mặt với không ít khó khăn. Độ chính xác dự báo mưa lớn còn thấp: với ngưỡng mưa trên 50 mm/24 giờ trong hạn 1–3 ngày, tỷ lệ chính xác chỉ đạt khoảng 15–20% .

Sai số dự báo quỹ đạo bão vẫn còn lớn, dao động từ 100–150 km trong 1–2 ngày và 250–500 km trong 3–5 ngày. Sai số dự báo cường độ bão trong hạn ngắn cũng ở mức 8–14 m/s .

Ngoài ra, việc cảnh báo lũ quét, sạt lở đất chi tiết đến từng vị trí cụ thể vẫn chưa thực hiện được do thiếu dữ liệu quan trắc địa chất và địa hình theo thời gian thực. Hệ thống quan trắc chưa đồng bộ, dữ liệu còn thiếu liên thông và chuẩn hóa ", đại diện cơ quan khí tượng nói.

Trước những thách thức đó, ngành khí tượng thủy văn xác định tập trung vào bốn trụ cột chính: nâng cấp công nghệ, giám sát thời gian thực, quan trắc – cảnh báo tự động, và ứng dụng các công nghệ mới như IoT, AI .

Trong đó, trọng tâm là xây dựng hạ tầng dữ liệu phục vụ chuyển đổi số và phát triển AI trong dự báo, cảnh báo. Các mục tiêu cụ thể bao gồm giảm sai số dự báo cường độ bão xuống dưới 7 m/s trong hạn 1–3 ngày; nâng tỷ lệ dự báo mưa định lượng lên trên 60% với ngưỡng 25 mm/24 giờ; đồng thời tăng khả năng phát hiện hiện tượng bão tăng cấp đột ngột trên Biển Đông .

Bên cạnh đó, việc xây dựng cơ sở dữ liệu khí tượng chi tiết, ứng dụng AI trong dự báo lũ lớn trước 2–5 ngày, kết hợp mô hình thủy văn – thủy lực với trí tuệ nhân tạo, cũng được xác định là những hướng đi then chốt .

Đặc biệt, việc triển khai hệ thống cảnh báo lũ quét, sạt lở đất chi tiết đến các địa phương có nguy cơ cao sẽ góp phần nâng cao năng lực phòng, chống thiên tai trong bối cảnh biến đổi khí hậu ngày càng phức tạp.

Tô Hội