Công nghệ mới nâng tầm cảnh báo thiên tai

Những tiến bộ về trí tuệ nhân tạo (AI), dữ liệu lớn và công nghệ quan trắc hiện đại đang mở ra cơ hội nâng cao đáng kể độ chính xác, tốc độ và hiệu quả của hệ thống cảnh báo thiên tai, góp phần giảm thiểu thiệt hại và bảo vệ cộng đồng... là nội dung được thảo luận trong hội thảo “Công nghệ mới trong dự báo và cảnh báo sớm thiên tai" do Báo Nông nghiệp và Môi trường phối hợp với Cục Khí tượng Thủy văn và Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai tổ chức vào sáng 18-3.

AI và dữ liệu lớn tăng độ chính xác dự báo

Tại hội thảo, Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành cho biết, thiên tai tại Việt Nam và trên thế giới đang có xu hướng gia tăng rõ rệt dưới tác động của biến đổi khí hậu. Những hiện tượng như bão mạnh, mưa lớn cục bộ, lũ quét, sạt lở đất, hạn hán hay xâm nhập mặn xảy ra thường xuyên hơn, gây thiệt hại nghiêm trọng đến đời sống người dân và phát triển kinh tế - xã hội.

Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành phát biểu tại hội thảo. Ảnh: Trung Hiếu

Giai đoạn 2021-2025, trung bình mỗi năm, Việt Nam chịu ảnh hưởng từ 10 đến 12 cơn bão và áp thấp nhiệt đới trên Biển Đông cùng hàng trăm đợt mưa lớn và các hình thái thời tiết cực đoan khác.

Trong 5 năm gần đây, thiên tai đã khiến hơn 1.500 người chết và mất tích, thiệt hại kinh tế lên tới hàng trăm nghìn tỷ đồng. Không chỉ gia tăng về số lượng, nhiều loại hình thiên tai còn xuất hiện trên phạm vi hẹp nhưng cường độ lớn và diễn biến nhanh, trong khi đó, phương pháp truyền thống bộc lộ hạn chế trong cảnh báo, dự báo.

Trong bối cảnh đó, yêu cầu đặt ra không chỉ là dự báo chính xác hơn mà còn phải nhanh hơn và thông minh hơn. Bởi lẽ, mỗi phút chậm trễ trong cảnh báo có thể đồng nghĩa với việc gia tăng rủi ro cho cộng đồng.

Quang cảnh hội thảo. Ảnh: Trung Hiếu

Sự phát triển mạnh mẽ của công nghệ số đang mở ra hướng đi mới cho ngành khí tượng thủy văn. Trong đó, trí tuệ nhân tạo (AI) được xem là một trong những đột phá quan trọng nhất.

Ở góc nhìn cộng đồng, Tiến sĩ Cao Đức Phát, nguyên Bộ trưởng Bộ NN&PTNT, Chủ tịch Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai đánh giá ngành khí tượng thủy văn đã có nhiều nỗ lực nâng cao năng lực dự báo và cảnh báo sớm, góp phần giúp chính quyền cơ sở và người dân chủ động hơn trong phòng tránh.

Tiến sĩ Cao Đức Phát, nguyên Bộ trưởng Bộ NN&PTNT, Chủ tịch Quỹ Cộng đồng phòng tránh thiên tai phát biểu tại hội thảo. Ảnh: Trung Hiếu

Ở góc độ chuyên môn, Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia Nguyễn Xuân Hiển cho biết, việc tích hợp AI vào các mô hình dự báo đã giúp cải thiện đáng kể độ chính xác, đặc biệt trong dự báo bão. AI có thể nâng độ chính xác dự báo cường độ bão trong ngắn hạn thêm từ 10–20%. Không chỉ vậy, công nghệ này còn cho phép tự động nhận diện vị trí và cường độ bão từ dữ liệu vệ tinh với độ chính xác rất cao.

Một trong những ưu điểm nổi bật của AI là khả năng xử lý khối lượng dữ liệu khổng lồ trong thời gian ngắn. Khi kết hợp với dữ liệu lớn (Big Data), hệ thống dự báo có thể phân tích đồng thời nhiều nguồn thông tin như radar thời tiết, ảnh vệ tinh, trạm đo tự động hay hệ thống định vị sét. Nhờ đó, các hiện tượng nguy hiểm như dông, lốc, mưa lớn có thể được cảnh báo sớm từ 30 phút đến vài giờ - khoảng thời gian quý giá để người dân và chính quyền kịp thời ứng phó.

Bên cạnh đó, công nghệ viễn thám và các hệ thống cảm biến thông minh cũng đang được triển khai rộng rãi. Những công cụ này cho phép giám sát các nguy cơ như lũ quét và sạt lở đất theo thời gian thực, thậm chí chi tiết đến từng khu vực nhỏ như cấp xã. Không dừng lại ở đó, các mô hình dự báo số hiện đại cũng đang được nâng cấp để mô phỏng chính xác hơn diễn biến của lũ, hạn hán hay xâm nhập mặn trên từng lưu vực sông. Nhờ vậy, việc xây dựng các kịch bản ứng phó trở nên sát thực tế và hiệu quả hơn.

Hoàn thiện hạ tầng dữ liệu

Dù đạt nhiều tiến bộ đáng ghi nhận, công tác dự báo thiên tai vẫn còn không ít thách thức. Một trong những hạn chế lớn nhất hiện nay là chất lượng và tính đồng bộ của dữ liệu.

Tại hội thảo các đại biểu cho rằng, thực tế cho thấy độ chính xác của dự báo mưa lớn, yếu tố then chốt trong nhiều loại hình thiên tai vẫn còn thấp, đặc biệt đối với các ngưỡng nguy hiểm. Sai số trong dự báo quỹ đạo và cường độ bão cũng chưa được cải thiện rõ rệt trong thời gian dài...

Nguyên nhân một phần đến từ hệ thống quan trắc chưa đồng bộ, dữ liệu còn phân tán và thiếu liên thông. Nhiều loại dữ liệu nền quan trọng như địa hình, địa chất theo thời gian thực vẫn chưa được cập nhật đầy đủ. Điều này gây khó khăn lớn trong việc dự báo chi tiết các hiện tượng như lũ quét hay sạt lở đất tại từng khu vực cụ thể.

Trong bối cảnh thiên tai ngày càng vượt khỏi các quy luật truyền thống, công nghệ - đặc biệt là AI và dữ liệu lớn, sẽ đóng vai trò then chốt. Ảnh: Hoài Linh

Bên cạnh đó, hạn chế về nguồn nhân lực chất lượng cao và cơ chế chính sách cũng là những “nút thắt” cần được tháo gỡ. Việc nghiên cứu, thử nghiệm và triển khai các công nghệ mới đòi hỏi nguồn lực lớn, trong khi cơ chế tài chính và khuyến khích đổi mới sáng tạo vẫn chưa thực sự đáp ứng yêu cầu.

Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia Nguyễn Xuân Hiển phát biểu tại hội thảo. Ảnh: Trung Hiếu

Phó Giám đốc Trung tâm Dự báo Khí tượng Thủy văn Quốc gia Nguyễn Xuân Hiển cho rằng, ngành khí tượng thủy văn cần tập trung vào 4 trụ cột chính: Làm chủ công nghệ lõi (đặc biệt là AI), phát triển hệ thống quan trắc thông minh, nâng cao năng lực xử lý dữ liệu lớn và cải thiện hiệu quả truyền tải thông tin cảnh báo đến người dân.

Mục tiêu cụ thể là giảm sai số dự báo cường độ bão xuống dưới 7m/s trong hạn 1-3 ngày, nâng tỷ lệ dự báo mưa đạt trên 60% với các ngưỡng quan trọng, đồng thời phát triển các mô hình AI có khả năng dự báo lũ và nhận diện sớm các hiện tượng thời tiết nguy hiểm trước 2-5 ngày.

Theo Thứ trưởng Bộ Nông nghiệp và Môi trường Lê Công Thành, Bộ tập trung vào chuyển đổi số trong lĩnh vực khí tượng thủy văn; xây dựng cơ sở dữ liệu lớn; phát triển hệ thống dự báo hiện đại; đồng thời tăng cường kết nối, chia sẻ dữ liệu giữa cơ quan quản lý, viện nghiên cứu, doanh nghiệp và các đối tác quốc tế.

Bộ tiếp tục hiện đại hóa mạng lưới quan trắc, mở rộng các trạm tự động, ứng dụng dữ liệu vệ tinh và phát triển nền tảng cảnh báo đa thiên tai...

Một ưu tiên quan trọng khác là đưa thông tin cảnh báo đến người dân nhanh hơn, dễ tiếp cận hơn thông qua nền tảng số, thiết bị di động và hệ thống truyền thông đa kênh. Ngoài ra, thúc đẩy hợp tác quốc tế và hợp tác công, tư để huy động nguồn lực cho nghiên cứu và chuyển giao công nghệ.

Trong cuộc chiến với thiên tai vốn ngày càng khốc liệt và khó lường, công nghệ không chỉ là công cụ hỗ trợ mà đang trở thành yếu tố quyết định. Khi trí tuệ nhân tạo, dữ liệu lớn, hệ thống quan trắc hiện đại được kết hợp đồng bộ với hạ tầng dữ liệu hoàn thiện và cơ chế linh hoạt, Việt Nam hoàn toàn có thể nâng tầm năng lực dự báo, tiến tới hệ thống cảnh báo sớm, chủ động, chính xác, hiệu quả hơn...

Quỳnh Dung